(łac.) rola, pole

Polski herb szlachecki, z nobilitacji w 1530 r. Jana Alantse, mieszczanina płockie przez cesarza Karola V, potwierdzonej dla jego synów - Mikołaja i Pawła w 1569 przez Zygmunta Augusta.

(lit.) rola

Stowarzyszenie Karola Radziwiłła "Panie Kochanku" założone w calu wystawiania uczt, swawoli i napadania na sąsiadów. Członkowie tej bandy nosili specjalne kolorowe mundury - "mundur towarzyski".

Urząd ziemski w Wielkim Księstwie Litewskim, nazwa pochodzenia ruskiego. Powstał w XIV w., gdy Litwa znajdowała się pod wpływami Rusi. Początkowo ciwuni byli zarządcami lub dzierżawcami majątków (dóbr) królewskich. Takich majątków było na Litwie 12, natomiast na Żmudzi 14. W późniejszym okresie, kiedy majątków królewskich ubywało, zmniejszyła się liczba ciwunów i funkcje przezeń pełnione. W XVIII w. pozostało ich na Litwie już tylko dwóch: wileński i trocki - wybierani przez sejmiki a zatwierdzani przez króla. Na Żmudzi utrzymało się 12 - mianowanych przez króla.
Pierwsze miejsce w hierarchii urzędników ziemskich litewskich miało charakter czysto honorowy. Jedyną ich kompetencją było zagajanie sejmików ziemskich.
Na Żmudzi, gdzie był tylko jeden podkomorzy na cały obszar księstwa, ciwunowie sprawowali sądy graniczne (za: Wikipedia)

Herb pochodzący od Pogoni litewskiej, (dla rodziny pochodzącej od rodu książęcego) posiada pod przednimi nogami konia trzy wieże. Nadany został w 1442 przywilejem króla Władysława Jagiełły.

Rodziny należące do herbu: Czartoryski.

W polu błękitnym srebrna podkowa zwrócona barkiem do góry. Na barku krzyż kawalerski. Pośrodku strzała srebrna grotem w dół. W hełmie skrzydło sępie, a przez nie strzała z żeleźcem w prawą obrócona. nazwa pochodzi od nazwy imionowej lub zawołania "do grodu". możliwe także pochodzenie od słowa "dołęka" czyli: moc, siła, gwałt, przemoc. Piekosińki podaje ten herb ze srebrną bordiurą.
Pierwsza wzmianka 1402 [za: Potkański, Zapiski herbowe]. Najstarszy wizerunek 1345 (pieczęć Myśliborza sędziego dobrzyńskiego)

Legenda herbowa Zgodnie autorowi twierdzą, że się (herb ten) w Polszcze narodził: bo gdy Bolesław Krzywousty z Prusakami wojował, rycerz Dołęga nazwany, herbu Pobóg, z boku z zasadzki wodza pruskiego wojska tak dobrze z kuszy uderzył ,że go z konia zwalił i z życia wyzuł; czym przestraszeni ludzie jego snadniej potem od polskiej szabli porażeni zostali.Za tę przysługę od króla do ojczystego herbu swego wziął strzałę w przydatku, a herb od imienia jego Dołęga nazwany. [Nies.]

Rodziny należące do herbu: Babicki, Babiłło, Baczewski, Bajrulewicz, Barsoba, Bartnicki, Bielawski, Bielski, Bobrownicki, Bobrowski, Bogaszewski, Bogaszycki, Boguszycki, Bołtuć, Borejka, Borejko, Borkowski, Borowski, Borsa, Borsza, Borsuk, Brudzewski, Bruszewski, Bujwid, Burczak, Burnak, Burnejko, Butkiewicz, Bychawski, Bykowski, Bywalkiewicz, Cebryszewski, Cebrzyszewski, Cegielski, Chludziński, Chodacki, Chodakin, Chodakowski, Chodykin, Ciemniewski, Cieszejko, Cieszkowski, Ciołuchowski, Cygański, Cymdacki, Czochański, Czwaliński, Czygański, Czyndacki, Dargiłowicz, Dąbrowski, Diakiewicz, Dłużniewski, Dmiński, Dniński, Doblinowicz, Dobruchowski, Dobrzykowski, Dołęga, Dołęgowski, Dołobowski, Dołumbowski, Dombrowicz, Domejko, Domeyko, Domniewski, Dramiński, Dubiński, Dusinkiewicz, Duszyński, Dymiński, Dziedzicki, Dziedziewicz, Dzięgielewski, Dzimiński, Dziubiński, Dziublewski, Eminowicz, Fechner, Fedorowicz, Felden, Frąckiewicz, Fronckiewicz, Fudakowski, Gabriałowicz, Gabryałowicz, Gajewnicki, Galemski, Galiński, Gikont, Gintyłł, Gintyłło, Giryn, Giziński, Giżyński, Głębski, Głogowski, Główczyński, Gniewkowski, Gorecki, Górecki, Gotgin, Górecki, Górski, Grabianka, Grabowski, Grabski, Grad, Grzembski, Grzębski, Guzowski, Gzowski, Hatowski, Horodelski, Jadkiewicz, Janczewski, Jarmułt, Jasieński, Jasiński, Jassowicz, Jastrzębski, Jerzmanowski, Jurgielewicz, Jurkiewicz, Kadowski, Kalicki, Kamieński, Kamiński, Karniewski, Kawiecki, Kędzierski, Kiełpsza, Kliczewski, Kniaźnin, Kobiernicki, Kobliński, Kobyliński, Kolankowski, Komorowski, Konarski, Kopański, Koskowski, Kossowski, Kostkowski, Koszka, Koszko, Koszkowski, Kosztownia, Kosztowny, Kowalewski, Kowalowski, Kozarewicz, Kozarowicz, Kozierowski, Koziorowski, Kozirowski, Koziroski, Kretkowski, Kretowicz, Krośnia, Krukowski, Krusieński, Krusiński, Krymuski, Krzymuski, Krzyżanowski, Kubalski, Kuberski, Kucharski, Kurklański, Kuszewicz, Kutklański, Kwaśniewski, Lach, Lamparski, Lasocki, Laszany, Lenkowicz, Leski, Lewandowski, Liberacki, Liberadzki, Lipiński, Lipniewicz, Luberacki, Luberadzki, Luboradzki, Lusczkowski, Lusiński, Łapiński, Łączyński, Łękowski, Łęski, Łukawski, Łukoski, Łukowski, Machczyński, Mackun, Makowiecki, Malcewicz, Marcinowski, Mazowiecki, Mąstowicz, Mchowski, Mdzewski, Mellitz, Mikulski, Milcz, Mlicki, Mohylowski, Mohyłowski, Moniuszko, Monstowicz, Monstwild, Montwid, Montwit, Mostowicz, Mostowski, Mostowt, Mycielski, Myśliborski, Nalepiński, Narzymski, Nestorowicz, Niegłosowski, Niesułowski, Niewiadomski, Niewiadowski, Niewiardowski, Niski, Nitosławski, Nitowski, Noniewicz, Nosarzewski, Olsiejko, Olszewski, Olszowski, Osiecki, Osowski, Ossowski, Ostrowicki, Otocki, Owicki, Owidzki, Peldowicz, Pełdowicz, Pietrasiewicz, Pietraszewicz, Piskorek, Piskorski, Pniewski, Podgórski, Podkowicz, Podleski, Podlewski, Podymiński, Polichnowski, Pomorzański, Potrykowski, Proniewicz, Prysiewicz, Pryssewicz, Przetecki, Przetocki, Przyałgowski, Przyjałgowski, Putrament, Radzimin, Radzimiński, Radzimowski, Radziwiłłowicz, Radziwiłowicz, Rodlinowicz, Rogoszewski, Roskowski, Roszkowski, Rościeski, Ruchladko, Rurawski, Rusieński, Rusiński, Rybiński, Rychalski, Rycharski, Rykacki, Rykaczewski, Rykaszewski, Rząśnicki, Rząźnicki, Rzepiszewski, Rzepiszowski, Saim, Sapieszko, Sarnowski, Sczepański, Secemski, Siemaszkowicz, Siemiński, Sierakowski, Skarbek, Składkowski, Składowski, Skłodowski, Skłotowski, Skoszewski, Skwarski, Słucki, Słuszkiewicz, Służowiecki, Smarzewski, Smarzowski, Smarzykowski, Snowski, Sobiejuski, Sobierajski, Sobierayski, Sobiński, Sobocki, Sosnowski, Srebrowski, Srzeński, Starozębski, Starozrzębski, Staroźrebski, Stawiński, Stroiński, Stroński, Stryjowski, Strzeński, Strzeński, Suszewski, Sutocki, Sutowicz, Szarszewski, Sządzia , Szondzia, Szczepankowski, Szczepański, Szczerbiński, Szczutowski, Szczytowski, Szeczemski, Szeptycki, Szernel, Szornel, Szreński, Szyrma, Szyrwiński, Szyszka, Szyszko, Szyszkowicz, Szyszło, Świętochowski, Tochman, Tocki, Topczewski, Topiczewski, Trembecki, Truchelski, Trupelski, Trzciński, Turowski, Turski, Uciński, Uliński, Uścieński, Usiński, Walentynowicz, Wałdowski, Wermiński, Wersocki, Weyden, Wierzbowski, Witkowicki, Wolniewicz, Wrzosek, Wrzoskiewicz, Wybczyński, Wypczyński, Wyrwicz, Wysocki, Zabieński, Zakrzewski, Zaleski, Ząbieński, Zeleski, Zelewski, Zieleniecki, Zieleniewski, Zieliński, Zlewodzki, Zliwodzki, Złowodzki, Żabieński, Żabiński, Żebrański, Żeleski, Żelewski, Żołkowski

Srebrna moneta sycylijska, następnie złota. Bita w Polsce ze złota ("czerwonego kruszcu") od czasów Łokietka potem od XVI wieku zwana czerwony złotym albo "cząty". Nazwa pochodzi od napisu "Rogerus Dux Apuliae" napisu na pierwszej tego typu monecie bitej przez Rogera II króla Sycylii w 1140r.

Fałszywa dwuzłotówka z popiersiem August III bita w polskiej mennicy zajętej w Dreźnie przez króla pruskiego Fryderyka II w latach 1757-1763. Mennicą rozporządzał Żyd Efraim.

Zanim na ziemiach polskich ustaliła się wyraźna rola dziedziczenia godeł, pozycji społecznych, statusu a co za tym idzie i herbów, istniały znaki - godła. Często służyły one rodzinom przez pokolenia, jednak czasem zmieniały się bardzo szybko, nawet pojedyncza osoba w ciągu życia czasem stosowała ich kilka. Niektóre z nich przeszły bezpośrednio w herby (np. Strzegomia - Kościesza), w niektórych herbach mobilium kształtem wyraźnie nawiązuje do kształtu takiego godła, niekiedy jednak nowy herby kompletnie nie ma związku z godłem osoby, rodziny. Z tej przyczyny nie należy przeceniać ich roli (Piekosiński), a co za tym idzie roli pozycji społecznej w wiekach X czy XI, lub wcześniej.

Przykłady:

Znak pieczęci Imisława z rodu Pomianów

Znak na monetach Sieciecha z rodu Toporczyków

Godła te niekiedy nawiązują również to symboli stanic (np. Ogończyk, Powała). Chociaż zwyczaj ten pochodził bardziej z krajów skandynawskich, mógł na obszarach polskich być używany co wiązać można z małżeństwami dzieci książęcych z osobami z dynastii skandynawskich. Tym bardziej wątpliwe wydaje się wywodzenie herbów z alfabetu runicznego (Bernhard Koerner). Teoria ta miała swoich zwolenników szczególnie w okresie III Rzeszy. Podobieństwo graficzne owszem istnieje nie dowodzi jednak niczego, gdyż proste symbole pojawiają się na całym świecie. Równie dobrze można by wywieść heraldykę Polską od Azteków. Godła przede wszystkim były używane jako znaki graniczne, miały więc często formy proste, łatwe do wyrąbania na drzewach siekierą, czy wykucia na kamieniach.

Trzeba podkreślić, że różne rody i osoby w dobie przedheraldycznej dość dowolnie kształtowały swoje symbole, tworzenie więc ogólnych mniej lub bardziej skomplikowanych zasad jest więc zawsze błędne. Tym bardziej używanie ich do analizy i wyciągania wniosków o strukturze społeczności, historii rodziny, regionu, nacji.

Zobacz inne godła przedheraldyczne

Jako mobilium herbowe - głowa ludzka jest oznaką honoru, władzy, wybitnych zasług. Choć sama jest często głową Saracena lub biesa - co ma znaczenie negatywne, to właściciel herbu szczyci się zazwyczaj pokonaniem wroga lub choćby dalekimi podróżami. Charakterystyczne głowy to brodata głowa w koronie z rogami - biblijny symbol króla Nabuchodonozora, głowa na tacy - Jan Chrzciciel, głowa z dwoma lub trzema twarzami - nawiązanie do symboli przyszłości i przeszłości, lub heraklejskich prac. Częstym przedstawieniem heraldycznym jest głowa zwierzęcia - symboliki należy szukać w hasłach poświęconch tym zwierzętom.

Szukaj herbów z tym symbolem

Najbardziej znane polskie herbarze:

• Marcin Bielski, Herby Polskie, Poznań 1705
• Adam Boniecki, Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskiem w XV i XVI wieku. wyd. 1887
• Adam Boniecki, Herbarz polski, t- 1-17+dodatek, Warszawa 1899-1914, reprint drukowany WAiF Warszawa 1965; edycja elektroniczna, oprac. i wyd. Ryszard Jurzak, Bielsko-Biała 2002; reprint WAiF Warszawa 1985. edycja elektroniczna, oprac. i indeks. Marek Jerzy Minakowski, wyd. dr Minakowski Publikacje Elektroniczne Kraków 2002; opis
• Jerzy Sewer Dunin-Borkowski, Almanach błękitny. Genealogie żyjących rodów polskich, Lwów 1908.
• Jerzy Sewer Dunin-Borkowski, Rocznik szlachty polskiej, Lwów 1881.
• Kodeks z Bergshammar (rola herbowa), II poł. XVw (70 polskich herbów)
• Ks. Benedykt Chmielowski Zbiór krótki herbów polskich, oraz wsławionych cnotą i naukami Polaków – Warszawa, 1763.
• Jan Karol Dachnowski, Herbarz szlachty Prus Królewskich z XVII w., Kórnik 1995.
• Jan Karol Dachnowski Poczet możnego rycerstwa polskiego ok. 1634
• Jan Długosz, Insignia seu clenodia incliti Regni, koniec XVw.
• Jan Piotr Dworzecki-Bohdanowicz, Herbarz Litewski opis
• Stanisław Dziadulewicz Herbarz rodów tatarskich w Polsce – Wilno 1929 (reprint WAiF. Warszawa 1986)
• Tadeusz Gajl Herbarz Polski od Średniowiecza do XX wieku - L&L, Gdańsk 2007
• Tadeusz Gajl Herby szlacheckie Polski porozbiorowej – Pozkal 2005
• Tadeusz Gajl Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów – Białystok 2003
• Tadeusz Gajl Polskie rody szlacheckie i ich herby – Białystok 2000
• Piotr Gałkowski, Genealogia ziemiaństwa ziemi dobrzyńskiej XIX-XX wieku (do 1939), Rypin 1997.
• Konrad Gruneberg, Herbarz rycerstwa i mieszczan Konstancji, wyd. 1483 (2 polskie herby)
• Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski Herby szlachty polskiej – Warszawa 1990
• Claes Heinen, Herbarz Flamandzki, wyd. 1370-1395 (25 polskich herbów)
• Claes Heinen, herbarz z Bellenville, wyd. 1360-1400 (22 herby polskie)
• Ryszard Jurzak Genealogia dynastyczna Internet
• Almanach szlachecki, pod redakcją S. Starykoń-Kasprzyckiego - Warszawa 1939 (nieukończony)
• dr Stefan J. Starykoń Kasprzycki - "Polska Encyklopedia Szlachecka", t. 1-12 - Warszawa 1936-1939.
• Ks. Wojciech Wiiuk Kojałowicz S. J. Herbarz szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego zwany Nomenclator – Kraków 1897
• Szymon Konarski, Szlachta kalwińska w Polsce - Warszawa 1936
• Ludwik Korwin, Ormiańskie rodziny szlacheckie, Kraków 1934
• Adam Amilkar Kosiński Przewodnik heraldyczny: Monografie kilkudziesięciu znakomitych rodzin, spis rodzin senatorskich i tytuły honorowe posiadających – Wł. L. Anczyc i Sp., Kraków 1877
• Stanisław Kazimierz Kossakowski - Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich T.1-3
• Adam Kromer. Mały Herbarz Adama Kromera i przyjaciół
• Sylwester Korwin Kruczkowski, "Forum Nobilium...", Lwów 1935
• Andrzej Kulikowski. Wielki herbarz rodów polskich, wyd. Świat Książki 2005, opis
• Ewaryst Andrzej Kuropatnicki, Wiadomości o klejnocie szlachekim oraz herbach ..., Michał Groll, Warszawa 1789
• Klas Lackschewitz, Andrzej Prus-Niewiadomski, Tomasz Lecznewski, Wolf br. von Buchholtz, Genealogien kurlandisch-ritterschaftlicher Geschlechter, Kurlandiche Ritterschaft 2004
• Jean Lefevre de Saint Remy, Herbarz Złotego Runa, wyd. Burgundia ok. 1435 (53 polskie herby)
• Tomasz Lenczewski, Genealogia rodów utytułowanych
• Zbigniew Leszczyc Herby szlachty polskiej – Lwów 1908, reprint: Londyn 1990 w opr. M.Paszkiewicza i J.Kulczyckiego
• Jerzy Łempicki - Herbarz Mazowiecki, Heroldium, Poznań opis
• Łętowski Ludwik - Katalog biskupów, prałatów i kanoników krakowskich, t. 1-4, Drukarnia UJ, 1852
• Ignacy Kapica Milewski Herbarz Ignacego Kapicy Milewskiego, dopełnienie Niesieckiego, wyd. Z. Gloger Kraków, 1870.
• Marek Jerzy Minakowski "Ci wielcy Polacy to nasza rodzina" Kraków 2007
• Marek Jerzy Minakowski Potomkowie posłów Sejmu Czteroletniego, Internet
• Ks. Kasper Niesiecki, Herbarz polski, Lipsk 1841, z dopełnieniem Ignacego Kapicy Milewskiego wydawnictwo Zygmunt Gloger, Kraków 1870. opis
• Ks. Kacper Niesiecki Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w Wielkim Xiestwie Litewskim – Lwów, 1728.
• Ks. Kacper Niesiecki Korona polska – Lwów, 1728-1743.
• autor nieznany, Fryz heraldyczny z kaplicy św. Jakuba w Lądzie, powstanie 1357-1372 (renowacja w XVIIIw) (21 polskich herbów) (opis)
• autor nieznany, Herbarz Arsenalski (redakcja Klejnotów Długosza), wyd. ok. 1535-55 (118 herbów)
• autor nieznany, Kronika Soboru w Konstancji, wyd. 1483 Augsburg (17 polskich herbów)
• autor nieznany, Legenda o św. Jadwidze, wyd. ok. 1353 (8 polskich herbów) (opis)
• autor nieznany, Księga bractwa św. Krzysztofa na Arlbergu, redakcja polskich partii: 1397 i 1414-1418 (12 polskich herbów)
• Szymon Okolski Orbis Polonus – Kraków, 1641-1643. V. 1-3.
• Juliusz Karol Ostrowski Księga herbowa rodów polskich, Warszawa 1897.
• Juliusz Karol Ostrowski Tablice odmian herbowych – nakł. Juliusz hr. Ostrowski – Warszawa 1909
• Bartosz Paprocki Gniazdo cnoty – Kraków, 1578. (okładka)
• Bartosz Paprocki Herby rycerstwa polskiego – Kraków, 1584, przedruk 1858
• Nikołaj Pawliszczew, Herbarz rodzin szlacheckich Królestwa Polskiego najwyżej zatwierdzony, t. 1-2. - Warszawa 1853
• Herbarz szlachty prwincyi witebskiej, red. Franciszek Piekosiński, "Herold Polski", drukarni Czasu, Kraków 1899, także: reprint Poznań 1998, Wydawnictwo "Heroldium"
• Wacław Potocki Poczet herbów szlachty Korony Polskiey i Wielkiego Xsięstwa Litewskiego – Krakow, 1696.
• Przemysław Pragert, Herbarz szlachty kaszubskiej, Gdańsk 2005
• Adam. A. Pszczółkowski, Szlachta Mazowiecka, Internet
• Władysław Pulnarowicz Rycerstwo Polskie Podkarpacia – Przemyśl 1937
• Kazimierz Pułaski, Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy, Księgarnia Feliksa Westa, Brody 1911 opis
• Mikołaj Rej "Zwierzyniec", wyd. 1561, (64 herbów polskich - drzeworyty)
• Herbarz szlachty śląskiej, wyd Videograf II Katowice 2002
• Antoni Swach Herby Polskie - Poznań, 1705
• Józef Szymański Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku Warszawa 2001
• Józef Szymański Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego – Warszawa PWN 1993
• Seweryn hrabia Uruski Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 1-15 – Warszawa 1904-1938.
• Wojciech Wielądko, Heraldyka, czyli opisanie herbów w jakim który jest kształcie oraz familie rodowitej szlachty polskiej i W. Ks. Litewskiego z ich herbami, t. 1-5 - Warszawa 1792-1798.
• Wilczyński J.K., Herbarz starodawnej szlachty podług Heraldyków polskich z dopełnieniem do czasów obecnych, Paryż, ok. 1860
• Andrzej Brzezina Winiarski Herby Szlachty Rzeczypospolitej, Wydawnictwo De Facto, Warszawa 2006;
• Wiktor Wittyg, Stanisław Dziadulewicz Nieznana szlachta polska i jej herby – Kraków 1908
• Leszek Zalewski, Szlachta ziemi liwskiej, Warszawa 2005
• Alfred Znamierowski, Herbarz rodowy, Świat Książki, Warszawa 2004.
• Teodor Żychliński, Kronika żałobna rodzin wielkopolskich ..., Poznań 1877
• Teodor Żychliński, Złota księga szlachty polskiej, Poznań, 1879-1908

Dwie kolumny z brązu ustawione przez króla Salomona za wejściem do świątyni. Symbolizowały one stałość (Jakin) i siłę (Booz). W czasach budowy świątyni czeladnicy otrzymywali zapłatę przy kolumnie południowej (J) a uczniowie przy północnej (B).

Jako że świątyni Salomona jest jednym z podstawowych symboli masońskich również i kolumny odgrywają tu znaczącą rolę. Odnoszą się one do trzech stopni pewności i trzech stopni siły (w zależności o rytów jedna, lub druga). Trzy stopnie pewności to wiedza pewności, oko pewności i prawda pewności (dowiedzieć się, zobaczyć, zaakceptować w pełni). W układzie loży kolumny odnoszą się do pierwszych dwóch stopni wtajemniczenia, i wręcz oznaczają te grupy członków - B uczniów a J czeladników. Przy obrzędach stają oni za nimi - przy czym widać że uczniowie stoją na północy, jeszcze z dala od światła wolnomularskiego.

Jest używany w niemieckim orderze żelaznego krzyża. Order ten był opracowany przez Króla Fryderyka Wilhelma III Pruskiego w 1813 r., aby odznaczyć ludzi walczących w kampanii przeciw armii Napoleona. Krzyż używany przez marynarkę niemiecką. W czasie I wojny światowej był symbolem okrętów i samolotów wojennych. Potem związany był z ruchem faszystowskim np. we Francji. Używany także na flagach portugalskich w czasie sympatyzowania z faszyzmem - aż do 1974r.
Forma niezwykle zbliżona do krzyża kawalerskiego

Pierwotna forma krzyża ujednolicona obecnie z krzyżem greckim. Św. Jerzy był rzymskim chrześcijańskim oficerem, który przybył do Lidii, gdzie odkrył, że ludzie byli terroryzowani przez smoka. Wg legendy smok pożerał dziewice i właśnie miał to zrobić z córką króla. Jerzy zabił smoka, co spowodowało cykl następstw, które zakończyły się przejściem króla na chrześcijaństwo. Św. Jerzy stał się patronem wypraw krzyżowych, stąd krzyż ten stał się podstawą wielu orderów. W alchemii znak ten symbolizował arszenik.

Był to najważniejszy urzędnik stołu królewskiego. Wbrew nazwie nie sporządzał on potraw lecz był zarządcą kuchni królewskiej. Kierował kuchennym personelem, oraz dbał o sprzęt używany w kuchni. Podczas królewskich podróży rozdzielał żywność pomiędzy członków dworu, a czasie trwanie uczt asystował królowi przy stole, zapowiadając podawane potrawy. Z racji częstego przebywania w obecności króla urząd ten ceniono bardzo wysoko. (za: Wikipedia)

(niem.) Najwyższy tytuł książęcy w Niemczech. Od XII w do 1806 byli oni uprawnieni do wyboru króla.

Lgota - czyli wola (od lgi - ciężar). Czasowe zwolnienie od obciążeń podatkowych na rzecz króla, a także często od dziesięciny kościelnej na okres założenia i rozbudowy wsi, osady. Określenie przuetrwało w wielu nazwach miejscowych.

W sensie ogólnym magia jest próbą oddziaływania na naturę celem osiągnięcia, i to różnymi sposobami, cudownych skutków; w ujęciu ezoterycznym chodzi o zdobycie władzy nad mocą stanowiącą o jedności wszechświata. Etymologicznie słowo to wywodzi się od "magów", członków kasty kapłańskiej u Medów i Persów, którzy - według Herodota - wyróżniali się znajomością astrologii, posiedli umiejętność wróżenia i inne tajemne sztuki.

Odróżnia się wiele rodzajów magii, np. białą, praktykowana dla osiągnięcia jakiegoś dobrego celu, czarną - celem spowodowania jakiegoś zła; czerwoną - dla ułatwienia kontaktów seksualnych. W historii większość trudnych zjawisk, przede wszystkim alchemicznych, określano jako magiczne. Należy jednak zauważyć (co nie jest obecnie dla wielu oczywiste), że Kościół nie ograniczał badań naukowych, zwracał jednak wyjątkową uwagę na chęć magicznego interpretowania ich. Z jednej strony ekskomunikowano alchemików, ale z drugiej strony innym umożliwiano prace badawcze.

Ogólnie magia różni się od religii tym, że zjawiska nadprzyrodzone stara się zmusić do działania, podporządkować. Niebezpieczeństwo było więc trojakie:
* uznanie Boga za siłę nadprzyrodzoną i chęć zawładnięcia Nim
* nawiązywanie kontaktu ze złymi duchami
* traktowanie wiedzy racjonalnej jako nadprzyrodzonej

Na przestrzeni wieków rozmaicie starano się wyjaśnić to zjawisko (jeśli się uznawało magiczny efekt). Dla Freuda była oznaką nerwicy, dla Junga - psychologicznej projekcji, dla teologów chrześcijańskich - działaniem Szatana, dla naukowców - szarlatanerią. Obecnie uprawiają ją niektóre sekty, znaczna liczba grup ezoterycznych i wszyscy wyznawcy okultyzmu i satanizmu. W ocenie zjawiska nie możemy pomijać świadectwa byłych magów, którzy w większości uważają, że nie ma różnicy między czarownictwem a magią, a ponadto trzeba pamiętać, że magia wiąże się z licznymi formami ukrytego satanizmu. Zarówno Biblia (Kpl 19,26; Pwt 18, 10-11; Ga 5, 20), jak i różne tradycje chrześcijańskie zdecydowanie zakazywały praktykowania magii, utrzymując, iż jest całkowicie sprzeczna z chrześcijaństwem i stanowi formę kontaktu ze złymi duchami.

Z punktu widzenia historycznego interesujące są powody i problemy z jakimi spotykały się osoby parające się magią, a co za tym idzie możliwości, kontakty i ograniczenia. Najbardziej znanym magiem-alchemikiem był Twardowski, posądzany m.in. o stworzenie magicznego zwierciadła do opętania króla wizerunkiem jego zmarłej żony. O magię i czary były posądzane także, najczęściej niebezpodstawnie, różnego rodzaju znachorki, zielarki, wróżbitki. Nieprawdą jest jednak że z reguły kończyło się to procesem i stosem.

W Austrii i Galicji przed 1848 r.: urzędnik policyjno-sądowy na wsi, funkcjonariusz dominialny sprawujący pod kontrolą państwową władzę policyjno-prokuratorską nad poddanymi chłopami. Funkcję tę wykonywał z ramienia właściciela dominium, więc był de facto urzędnikiem prywatnym w dobrach właściciela. Mandatariuszom podlegały m.in. areszty wiejskie. Zajmował się korespondencją z wójtami, oraz cyrkułami, zwoływał sesje, zajmował się sprawami opieki wobec małoletnich, ściągał podatki, kary, zatrudniał służbę ekonomiczną (np. dozorców, leśników, folwarcznych), prowadził kasę. Był to urzędnik nielubiany przez chłopów, z tej racji w czasie rabacji galicyjskiej, wielu z nich zostało zamordowanych. Mandatariusz miał 4 razy niższe uposażenie niż justycjariusz. Mieszkał na ogół w dobrach właściciela dominium, ale z racji na nieprzychylność jego funkcja była niepewna. Z tej racji starał się o równoległe prowadzenie funkcji np. ekonoma.
Analogiczna funkcja w Stanach Zjednoczonych to popularny "szeryf". Do jego kompetencji należały sprawy prokuratorsko-policyjne (śledcze i porządkowe), przy czym szeryf był urzędnikiem państwowym, a mandatariusz prywatnym - dominialnym.

[oprac: mikor i DHRP]

Księgi prowadzone przez kancelarię królewską, zawierające wpisy dokumentów wydawanych przez króla lub w jego imieniu. Zawierają w szczególności akty nadania szlachectwa, ziemi, orderów, godności, niektóre ważniejsze sprawy gospodarcze i sądowe

Jako mobilium herbowe symbolizuje męstwo, honor, sukcesy wojenne. Obnażony - ma związek z walką, bitwą, schowany w pochwie wyraża raczej roztropność, siłę charakteru. jako oręż był symbolem rycerskim, często więc pojawia się w najstarszych herbach polskich, także i kościelnych - często zamieniając się rolami z krzyżem - szczególnie łacińskim. Miecz katowski był symbolem sprawowania wyroków sądowych. Płomienny miecz św. Michała ma pofalowane brzegi. Taki ognisty miecz jest też symbolem masońskim gdzie oznacza żywą myśl i czujność. W symbolice papieskiej dwa miecze - czerwony i niebieski - były - rzadko używanym - symbolem władzy świeckiej i duchowej. Symbol ten z oczywistych względów jest popularny na całym świecie.

Herby z tą symboliką

Broń biała, ciężka, prosta, z głownią długą zwężającą się ku końcowi, ze strudziną po obu bokach. Uchwyt - rękojeść prosta, z zabezpieczeniem - poprzeczką - która nadaje mieczowi formę krzyża. Miecz, używany od czasu odkrycia metalu został w XVI wieku wyparty przez szablę - lżejszą i ruchliwszą.

Jako podstawowa broń dawnych czasów jest obecny w ogromnej ilości legend, opowiadań, symboli, aforyzmów, przysłów i określeń. Miecz Damoklesa - wisiał na włosku zawieszony za karę przez Zeusa - nad głową króla, Miecz Rzymu - przydomek Marcellusa - jednego z największych dowódców rzymskich, Miecz Boga - to przydomek dowódcy arabskiego z VIIw. Pochodzenie "po mieczu" oznaczało linię filiacji "po ojcu". Taniec z mieczami istniał w wielu kulturach jako niezwykle męski taniec.

Wśród wielu słynnych mieczy na uwagę zasługują: Szczerbiec (miecz koronacyjny Piastów), Zerwikaptur (miecz Longinusa Podbipięty z powieści Sienkiewicza), dwa miecze (które Jagiełło otrzymał przed bitwą pod Grunwaldem), Ekskalibur (miecz króla Artura), Joyeuse (jeden z mieczów Karola Wielkiego), Curtana (miecz św. Edwarda Wyznawcy), Durandal (magiczny miecz Rolanda, oręż z wielu romansów średniowiecznych), Balisarda (miecz wykuty przez czarodziejkę Falerinę).

Napisy na mieczach i szablach

Jeden z najstarszych herbów szlacheckich-rycerskich. Inne nazwy: Hogon, Powała, zawołanie: Powała, Sudkowicz. Publikowane np. w Wikipedii "Cauda" nie jest wersją herbu lecz przydomkiem osoby (łac. - ogon). "Pogończyk" pochodzi ze złożenia "powała" i "ogończyk".

W polu czerwonym półtoczenica, na jej barku srebrna rogacina w słup. W klejnocie dwie niewieście ręce w niebieskich rękawach z naszytymi po bokach złotymi dzwoneczkami - wzniesione w górę. Herbarz z Bellenville oraz protoekslibris Biblioteki Jagiellońskiej zamieszczają półtoczenicę złotą a rogacinę zapewne srebrną. Fryz heraldyczny w Lądzie zamiast półtoczenicy ma zawiasę kotłową co bardziej przypomina herb Odrowąż, na chrzcielnicy w Kobylanach jest półksiężyc, natomiast na płycie grobowej w Wielogłowach półtoczenica ma jakby podstawę. [Szymański J. Herbarz...] Działyńscy, Grotkowscy, Jachimowicze i inni używali herbu na którym strzała (rogacina) przekrzyżowana dwa razy. Herby podobne to Bloch, Drogosław. Kijowscy używali herbu z półpierścieniem przeszytym mieczem.

Legenda herbowa mówi o rycerzu Piotrze z Radzikowa (potomku króla Scytów), który widząc pannę porywaną przez pogańskiego Oga, wyciągającą błagalnie ręce rzucił się i zabił ciemiężce. Panna obiecała rycerzowi małżeństwo dając mu połowę swojego pierścienia. Przydała się ona kilka lat później gdy zmęczona czekaniem rodzina wydała pannę za innego. Zjawił sią wówczas Piotr i pokazując pierścień opowiedział o umowie. Legenda ta jest z całą pewnością wymyślona w latach późniejszych. Istnieje też wersja że król Scytów Og przez Kapadocję udał się do Włoch gdzie założył miasto Caudium (ogon). Potomkowie przeszli na tereny polskie niosąc znak i nazwę. Dużo pewniejsze jest pochodzenie herbu po prostu od Odrowąża, z którym rodzina Ogonów była związana. Wątpliwa wydaje się teoria opierająca się na znaczeniu imion wywodząca Powałów z rodów niemieckich. Możliwa jest natomiast teoria łącząca słowo "ogon" z chwostem - kosmykiem włosów jaki był noszony przez czarowników w średniowieczu (podobna teoria dotyczy pochodzenia Piastów).

Najstarsza znana pieczęć z 1384 pochodzi od Piotra, kasztelana lubelskiego. Pierwsza wzmianka pisana 1394 [księgi łęczyckie]. Niesiecki pisze o kamieniu z Radzikowa na którym napis wymieniał Powałę a na którym była data 1126. Kamień są nie zachował i nigdzie indziej wzmiankowany nie jest. W 1692 została wydana Genealogia rodu Ogończyków - niestety nie zachowała się do naszych czasów.

Wizerunki herbu - zobacz

434 rodziny należące do herbu (w Wikipedii i in. tylko 320): Afri, Aklewicz, Akulewicz, Augiński, Augustynowski, Azarewicz, Baliński, Barłowski, Benedyktowicz, Bereski, Berewski, Białobłocki, Bielecki, Bielicki, Biechowski, Blech, Blikowski, Bloch, Blokowski, Blom, Błocha, Bodenbruch, Bogorski, Bogurski, Boniewski, Bonisławski, Borowiecki, Borowik, Borowski, Borysewicz, Borysowicz, Broniewski, Bruchan, Brzuchański, Bukowiecki, Bułat, Bułatowicz, Butowicz, Butowiecki, Campe, Canpe, Chajkowski, Chmielewski, Chodorąski, Chodoreński, Chodoręski, Chudziński, Chwal, Cicholewski, Ciecholewski, Ciepliński, Cym, Cymiński, Cynk, Czamański, Czarnołucki, Czarnorucki, Czarnorudzki, Czarnotulski, Czerski, Czetkowski, Czychrowski, Czyszkowski, Czyżkowski, Czyżowski, Ćwikłowski, Dalkowski, Dąbrowski, Dmoszewski, Dmoszyński, Dmuszewski, Dobiecki, Dobrochowski, Dobruchowski, Dogonowski, Domajewski, Domajowski, Domaszowa, Drwalewski, Drzewiecki, Dubiecki, Dzieńciołowski, Dzierżewski, Dzięciołowski, Falkowski, Fedko-Kozłowicz, Fidelicki, Gabszewicz, Gliwicz, Gorecki, Goczewski, Godziszewski, Godziwski, Golbicki, Golennów, Goleń, Goleński, Goliński, Gołembski, Gołębski, Gołyński, Gornicki, Goryński, Gorzechowski, Gorzycki, Góra, Górecki, Górnicki, Grabowski, Grodz, Grodzicki, Grosicki, Hajko, Hajkowski, Hayko, Holt, Horodeński, Idzikowski, Jacewicz, Jachimowicz, Jadźwinga, Jagustynowski, Jakimowicz, Jakubowski, Janczewski, Janiszewski, Jankowski, Jarosz, Jasionowicz, Juszyński, Kadzidłowski, Kamieński, Kamiński, Kijewski, Kikolski, Kirkil, Klepacki, Kłocki, Kłoczko, Kłodzki, Kłodzko, Kłodzkowski, Kochański, Koczmier, Kołakowski, Koncz, Kończakowski, Kończyc, Korecki, Korzeniowski, Kostolicki, Kościelecki, Kościelski, Kotlewski, Kotliński, Kotwiński, Kotyński, Kozakowicz, Kozicki, Koziorowicz, Koziorowski, Kozłowicz, Krafft, Kraft, Kruszewski, Krynkowski, Kucborski, Kucieński, Kuciński, Kuczborski, Kuczkowski, Kuczyński, Kumelski, Kuszel, Kutno, Kutnowski, Lastyński, Lesiewski, Lesiowski, Leszewski, Leszowski, Leurman, Leźnicki, Leżnicki, Leżajski, Lipnicki, Lissowski, Lodowski, Lubiecki, Ludwigowski, Ludwikowski, Łazieński, Łaziński, Łętowski, Łodygowski, Łodziat, Łukowski, Magnuszewski, Makowski, Malanowski, Malinowski, Malonowski, Malski, Markos, Markusz, Markuz, Marsztyn, Mąkowski, Mętowski, Mienusiński, Mierzwiński, Mierzyński, Mijakowski, Mikołajewski, Mirosławski, Mniewski, Mniszek, Mońkowski, Morawiec, Morawski, Mościcki, Murzynowski, Mysłakowski, Myślakowski, Nadrowski, Niedrwicki, Niedrwiecki, Niedrzwicki, Niedrzwiński, Niedźwiecki, Niedźwiedzki, Nowacki, Obrąpalski, Ochmistrzowicz, Oganowski, Ogon, Ogonowski, Old, Olt, Ongirski, Opruth, Ossowski, Ostałowski, Ostrowicki, Pacławski, Pacyna, Paczławski, Paczyński, Padzewski, Palęcki, Palędzki, Pałyński, Paprocki, Parfianowicz, Parol, Parul, Patyński, Piaskowski, Piączyński, Piątkowski, Piechowski, Pietras, Pietrasz, Pietraszewicz, Pilichowski, Piotras, Piotrowicz, Piórkowski, Piskarzewski, Podrez, Pogonowski, Pogorski, Pogórski, Pogulski, Pogurski, Powała, Proszycki, Pruszkowski, Pruszyński, Puszkar, Puzynowski, Radojewski, Radomiński, Radost, Radukowski, Radzikowski, Radziszewski, Rentfiński, Resznowski, Reszyński, Rętfiński, Robak, Romaszka, Romaszko, Rosnowski, Roszkowski, Rożanowski, Rożewicz, Rożkowski, Rożnowski, Rożyński, Różycki, Różyński, Rucieński, Ruciński, Ruczyński, Rudowicz, Rudowski, Ruskowski, Ruzowski, Rypka-Walowski, Rzuchowski, Sakowski, Sandecki, Sangaw, Sasin, Sidorenko, Sidorowicz, Sieczkowski, Siedlewski, Sierakowski, Sieszkowski, Siewierski, Siwerski, Skarbek, Skarbieński, Skorzewski, Skowierzyński, Skórzewski, Skrzypieński, Skrzypiński, Skrzyplewski, Skwarski, Smogorzowski, Sokołowski, Songin, Stachowski, Stanisławowicz, Stański, Starosielski, Starosolski, Stefanek, Stodulski, Strybil, Strzegocki, Suchodolski, Sulek, Suleński, Susz, Suszewski, Suszycki, Syrakowski, Szeszkowski, Szulek, Szwab, Szwederowski, Szwejkowski, Szwykowski, Szyraj, Śmiechowski, Śmichowski, Śniechowski, Świderski, Świeciński, Świeczyński, Święciński, Święski, Tokarski, Tolwiński, Tołwiński, Tomasiewicz, Tomaszewicz, Topolski, Trojan, Trojanowski, Trzebieński, Trzebuchowski, Trzeciak, Turski, Twardowski, Ulanowski, Uwieliński, Wałowski, Wąpielski, Wesołowski, Widlicki, Wielamowicz, Wieliczki, Wieliczko, Wiercieński, Wiesiołowski, Wilamowicz, Wilewski, Wirowski, Wlewski, Włoszynowski, Wojeński, Wojszwiłło, Wojszyk, Wolęcki, Woliński, Wolski, Wydzierzewski, Wydzierzowski, Wysocki, Zabrocki, Zabrodzki, Zagajewski, Zakrzewski, Zaleski, Zaorski, Zarpalski, Zarzeczewski, Zboiński, Zboże, Zbożny, Zdzisławski, Zelski, Zenowiewicz, Ziemba, Ziembrowski, Zrzelski, Zwolski, Żarpalski, Żegrowski, Żelski, Żelski, Żernicki, Żółtowski, Żółwiński, Żórawski, Żuk, Żukowski, Żyrnicki

Rodziny należące do herbu: Algiminowicz, Algminowicz, Bepliński, Bereżko, Bielunka, Bolcewicz, Borezko, Chożowski, Chrapkiewicz, Czeczel, Czorb, Czorba, Dziadoń, Dziubandowski, Homaszewicz, Humorowski, Hunorowski, Janczura, Kamieniczny, Kłajkoski, Kłajowski, Kokatorowicz, Kondzic, Korecki, Kurmin, Magóra, Memet, Minczer, Niedzieski, Nowowiejski, Odlaniski, Odlanicki, Odlaniecki, Odłaniski, Pełka, Perbesz, Piasewicz, Pikus, Pleszko, Plewaka, Plewako, Pliskowski, Pliszkowski, Pliszcza, Pliszczyński, Pliszka, Poczobod, Poczobot, Poczobutt, Pogonowski, Repliński, Rohland, Roland, Rzepliński, Rzeszotko, Sando, Sąd, Siesicki, Służka, Stowiła, Stradoń, Sud, Sudymont, Sudywoj, Sudymontowicz, Szwarc, Ujejski, Wałęga, Wandzon, Wędzon, Wiczewski, Wilkicki, Wojszyski, Zacharewicz, Zagórski, Zaleski, Załuczski, Zręcki, Źręcki, Żarski, Żdżarski, Żręcki, Żurawicki, Żurawnicki, Żynowowicz, Żynowicz, Żynowiewicz

W literaturze występuje wiele błędnych przypisań tytułów: książęcych, kniaziowskich, hrabiowskich, margrabiowskich itp. Dokładniej temat, wraz z rodzajem tytułu, opisany jest w artykule: Fałszywe tytuły hrabiowski in.

Nazwiska wśród których użyte były błędne tytuły: Adamowicz h. Leliwa, Aleksandrowicz h. Kosy, Aleksandrowicz, Andruszewicz, Andruszkowicz. , Bachuz, Baka, Bałaban h. Korczak, Bałan, Bandrowski, Bański, Bem, Biały, Bibel (vel Bibelski), Bielski, Birżański, Błażowski, Błeszyński, Błoński, Bogdanowicz h. Mogiła, Bohowityn h. Korczak, Bohusz-Siestrzencewicz, Bokij, Bolestraszycki, Bolko (inaczej Orczyliski), Bondi, Boratyński h. Korczak, Borzęcki, Bożydarewicz h. Bawola głowa., Brochocki, Bronikowski, Bronikowski, Brunicki, Bryński, Buchaz, Buchowiecki, Budkowski, Bułhak h. Syrokomla, Burhardt, Burzyński, Bybelski, Bybłowski, Bykowski, (Tysza-Bykowski), Bystrejski, Bystrzycki., Chalecki, Chamiec, Chamski, Chełmski, Chłapowski, Chmielnicki, Chomentowski, Chrapowicki, Chreptowicz, Chrzanowski, Ciborowski, Ciechanowiecki, Ciechanowiecki, Ciecierski, Cieński, Cohen, Czarkowski, Czarnkowski, Czarnobylski, Czaykowski, Czerliński, Czerłenkowski, Czernobylski., Damecki, Dangel, Daniłowicz h. Sas, Daszko, Daszkowicz h. Korybut, Dembiński h. Nieczuja, Dembiński, Demidecki, d'Erceville, Dobrski, Dobrzyński, Dołęga, Dorohostajski, Dowgiało h. Zadora, Drozdowicz h. Jastrzębiec, Dunin, Działdowski, Dziekoński, Dzierzbicki, Dziewałtowski, Dziuli, Ejdziatowicz, Fedorowicz h. Oginiec, Gadomski, Garczyński, Garczyński, Gasztold, Gasztowtt, Giedymin h. Pogonia, Gimbut, Gintowt, Ginwił, Girski, Giżycki, Giżycki, Gluszczewski, Godebski, Godlewski, Gombrowicz, Gorayski, Goytus, Górecki, Górski, Górzyński, Grochowski h. Junosza, Grzymała, Gubrynowicz, Guigitsky, Gurski, Hauss de Bończa, Hlebowicz, Holiczyński, Holownia, Hołub, Horain, Horinski, Hornostaj h. Hippocentaurus, Horodyski, Horski, Hostski, Hoszowski, Hreczyna, Ilinicz., Iłhowicki, Irzykowicz, Iwanicki h. Pełnia, Iwaszkiewicz, Jabłonowski, Jagełłowicz, Jałgoldowicz, Jaroszyński, Jasienicki-Woyna, Jasiński, Jawgiel, Jelce, Jełowicki, Jełowicki, Jesman, Jezierski h. Kościcsza, Jezierski-Lewall h. Rogala, Jurewicz, Jurkiewicz, Jurski, Juszkiewicz, Kamieński, Kamiński, Karwicki, Kącki, Kępiński, Kęśmiński, Kiejsztucz, Kierdej, Kisiel, Kiszka, Kleczkowski, Kłossowski-Rola , Kłossowski-Rola, Kmita, Kniaziewicz h. Wukry, Kniaziołucki, Kobeżyński, Kobyliński, Komar, Komarnicki, Konarski h. Habdank, Kondycki, Konopka, Kopeć, Korewa, Korolka, Korsak, Korzybski, Kosiba, Kostrowicki, Kotkowski, Kozar, Koziełł-Poklewski, Krassowski, Kraszewski, Krośnieński, Krupski, Krysiński (prawd.), Krysiński, Krzczonowski, Krzywiccki, Krzyżanowski, Kucharski, Kuchmistrzowicz, Kulwiec, Kurbski, Kurcz, Kwiatkicwicz, Kwiatkowski, Kwileński, Lecznicki b. Brama, Leski, Leszczyński: Jan Michał Leszczyński, ur. 1943, Lipkowski, Lityński, Lubicz, Łabęcki, Łahiszyński, Łaski, Łempicki, Łoszczak, Maleszewski, Maliński, Małachowski h. Gryf, Małyński, Marchocki, Markiewicz, Markowski, Matuszcwicz h. Łabędź, Męczeński, Mickiewicz, Miecicki, Miednicki, Mieleszko, Mierzejewski, Mineyko "de Gozdawa", Minigajło, Mniewski, Mohilewski, Mohl, Mokronowski, Moniwid, Montresor, Montygirdowicz, Morawski, Morzkowski, Możejko h. Trąby, Mutykalski, Myszka, Narbut h. Trąby, Narbut h. Zadora, Nasitowski, Neronowicz, Niemirycz, Niesiołowski, Nikitynicz, Nowogrodzki, Nowosielecki, Nowosielski, Nurzewicz, Oborski, Odnowski, Odrążewicz, Odrożewicz, Odyniec h. wl, Olechnowicz, Olizar, Olizar, Orański-Wojna, Orczyński h. Rogala, Orsetti, Orszański, Osiemiatycz, Oskierka, Osławski, Ossuchowski, Ostaszewski, Ostyk, Owłoczyński, Paalsknis, Paszkiewicz, Patryk (Petryk), Pawsza, Persakicki, Pietkiewicz, Piłsudzki h. Strzała, Piotrowski, Piotruszyński, Plichta, Płoński, Poalsknis h. Lcliwa, Pociatycz, Pociej, Pociej, Podbereski, Podoski, Pokotyło, Pokrzywnicki, Połoński, Połowice, Połoz, Połtczow, Poniatowski, Porłoz, Potkański, Potocki h. Lubicz, Pozarzycki, Prandecki, Prędowski, Proszewski, Prozor. , Próchnicki, Prószyński h. Lubicz, Pruszyński h. Lubicz, Pstruch (Pstrucki), Puciata h. Syrokomla odm., Pudłowski, Pułaski, Puttkamer, Putywiec, Rachuz, Raciborowski, Radomyski, Radzimiński, Rakowski, Ratyński, Rayski, Rekuć, Rembieliński, Riedelski: "Paweł Zbawca Piast-Riedelski, Król Polaków i odorzan", Rodkiewicz, Rohatyński, Rohoziński., Romanowski h. Szalawa, Romiszowski, Rostocki, Rostworowski, Roszczyc h. Lis, Rościszewski, Rottermund, Rozenweri, Rożynowski, Różycki, Rudzki h. Wężyk, Rukiewicz, Rusiecki, Rutski., Rydzyński, Rzewuski, Sabłowski, Sadowski, Samuecwicz, Scipio del Campo, Siemiatycz, Siemieński, Siemoński, Siesicki h. Bawola głowa, Siestrzeniec, Siewierski, Skibniewski, Skinder h. Szreniawa, Skirmunt h. Dąb, Skop, Skorupka, Skwirski, Smolik h. Kotwicz, Sobieski: Jan Sobieski, ur. ok 1937, Sołtan, Sołtan, Sołtyk, Sopoćko, Sosnowski, Stańczykowicz, Starowolski, Starzeński h. Junosz.a, Starzyński, Stecki, Strawiński, Stromiło, Stroynowski, Strumiło, Strybel, Strzelecki, Strzeżowski, Strzębosz, Strzyka, Strzyszka, Strzyżowski, Suchecki h. Poraj, Suchorzewski, Sudymontowicz, Sulalycki, Sumiński h. Leszczyc, Syrewicz, Szabłowski, Szantyr, Szaszkiewicz h. wł, Szczyt, Szpilowski, Szramkicwicz, Szumlański, Szweszlai, Szydłowski, Szymanowski, Szymonowicz, Ślizień, Ślizień, Świderski h. Lubicz, Świderski, Świnarski, Świszczała, Tamanowski, Tamerlan, Tankowski, Taras, Tokarzewski, Tomkowicz, Toplicki, Tryzna, Tuchanowski, Tucki, Tur, Turnau, Tuszowski, Tymowski, Tysza-Bykowski, Tyszkiewicz, Uciański, Uhrowiccki, Wadaszyński, Walicki, Wańkowicz h. Lis, Warkowski, Waśkiewicz, Weryha , Weyssenhoff , Węgierski, Wiażewicz, Wiażewski, Wieloglowski, Wieniawski, Wierciński, Wilczkowski h. Jelita, Wiszniewski, Wiśniewski, Wodziński , Wolmer, Wojciechowski-Pająk, Wojtczak ?, Wolff , Wolski, Wołczkowicz, Wołodkiewicz, Wołodkowicz h. Radwan, Wołowski, Wołożyński, Worcell, Woronicz, Woropajski, Woyna, Woynek, Wrahowski, Wybranowski, Wychowski (Wyhowski), Wysocki, Zabereziński, Zachomuliński, Zalewski, Zalutyński, Zarecki, Zaremba, Zarzecki, Zawadzki h. Lis, Zawisza, Zdanowicz (Zub-Zdanowicz), Zdrojewski, Zdzitowiecki, Zerotyński, Zgierski, Zubrewicz, Żagiel h. Trąby odm.,

Symbol królowej owadów słynącej z pracowitości, dobrobytu. W tym znaczeniu pszczoły występują w wielu kulturach (Egipcie, Chaldei, króla Francków Cilderyka I, u Mormonów)

Szukaj herbów z tym symbolem

Kaduk. Dawny zwyczaj przechodzenia dóbr spadkowych - w razie braku spadkobierców - na rzecz osoby reprezentującej zwierzchność - czyli króla, lub właściciela ziemskiego. We wczesnym średniowieczu warunkiem było aby umierający nie miał męskich potomków. Kobiety nie dziedziczyły a więc nowy właściciel musiał zapewnić jedynie utrzymanie i wiano córkom. Wiadomo, że taki zwyczaj występował już nawet w drużynie Mieszka I i wcześniej. Z czasem kobiety uzyskały prawo dziedziczenia a prawo puścizny wykonywane było coraz rzadziej - aż zanikło, z początku w królewszczyznach a potem też i u właścicieli prywatnych.

Rodziny należące do herbu: Arciszewski, Arestowicz, Aresztowicz, Barski, Bartnikowski, Bartochowski, Baryczka, Białaczowski, Boczkowski, Bojanek, Bolikowski, Bolkowski, Borek, Bork, Borucki, Boruński, Bratuski, Bruleński, Bułaszewicz, Burzyk, Chorkowski, Chrapicki, Chrościcki, Chrościewicz, Chrzanowski, Ciemochowski, Czerniański, Dangel, Danielewicz, Daniełowski, Daniłowicz, Dąbrowski, Dąbski, Dębski, Dęmbski, Dobiński, Dobrogost, Domaniewski, Domanikowski, Domanowski, Drwalewski, Drwalowski, Dworzyński, Dyakiewicz, Dyjakiewicz, Dziankowski, Dzierzański, Dzierżawski, Erciszewski, Erdberg, Gadomski, Gajewski, Gawroński, Gągolewski, Gledzianowski, Głosowski, Głoszkowski, Gocławski, Goczłowski, Gogolewski, Gogoliński, Gołaszewski, Gosłowski, Gostomski, Gozdowski, Gozłowski, Grądzki, Grodzki, Gromadziński, Groszkowski, Gumiński, Gumowski, Iwanowski, Jancewicz, Janicki, Januszkiewicz, Januszowski, Jarnowski, Jarochowski, Jaroszewski, Jaruchowski, Kaliszkowski, Kamieński, Kamieński, Kański, Karmanowski, Kącki, Kibalczyc, Klimkowski, Kłosowski, Kłossowski, Kłoszowski, Kłoski, Kłoskowski, Kobyliński, Kobylnicki, Kochański, Komorowski, Konarski, Kopczyński, Kot, Kozielski, Koźmicki, Kręciejewski, Krężelewski, Krzczon, Krzęciejewski, Krzęciewski, Kucharski, Kuczek, Kurosz, Kurzelewski, Kurzelowski, Kwiatkowski, Lubieniecki, Lubieniek, Lubieniek, Lubkiewicz, Lubkowicz, Lubliński, Łasiewicki, Ławecki, Łąkoski, Łąkoszyński, Łopacieński, Łopaciński, Łubnicki, Łuczko, Łuszczkiewicz, Łuszczyk, Magnuszewski, Małowieski, Maniec, Marcinowski, Marynowski, Michalski, Michałski, Mielicki, Miennicki, Mieński, Mierosławski, Miński, Modlibok, Modlibóg, Modlibowski, Modrzewski, Moszoł, Myśliński, Niegibalski, Niegibulski, Niemojewski, Ogorzeliński, Oryński, Osowski, Ossowski, Otłuczony, Otłuszczony, Owsiany, Pachoł, Parzęczewski, Parzęczowski, Piekarski, Pilchowski, Piszczatowski, Pleszczyński, Pleszyński, Płoński, Pniewski, Podczaski, Podlecki, Popławski, Potrzas, Pruski, Pruszek, Przyłuski, Psurski, Pucek, Radkowski, Rakowiecki, Rekarski, Rogaski, Rogawski, Rogilski, Rogiński, Rogowski, Rola, Roliński, Rostek, Rostowski, Roszko, Roszkowski, Rouba, Rożański, Rożniecki, Różycki, Rusieński, Rusiłowicz, Rusiński, Ruskowski, Rzeczycki, Rzeszewski, Sadkowski, Satkowski, Skabiszewski, Skibicki, Skibieński, Skorwid, Skotnicki, Skrawszewski, Skrzetuski, Skrzetuszewski, Słodzej, Słodzij, Słubicki, Sobański, Sokołowski, Sosiński, Stanisławski, Starzyński, Sternberg, Stężycki, Stojałowski, Stroiłowski, Stylągowski, Stypułkowski, Sujkowski, Sulborski, Szadkowski, Szatkowski, Szczyciński, Szpaczyński, Szwajkowski, Szwaykowski, Szyciński, Ścicieński, Ścisieński, Ślubicki, Ślubicki, Świeżewski, Święcicki, Świętosławski, Tarnawski, Tarnowski, Tarwojń, Topczewski, Topiczewski, Trocieski, Truskawiecki, Tuczański, Tuczyński, Ungern, Wargawski, Wargowski, Wawrzecki, Wengierski, Węgierski, Wioteski, Wirpsza, Witowski, Wituński, Wnorowski, Wolski, Wrzeszcz, Wyszczelski, Wyścielski, Zaleski, Zalewski, Załuskowski, Załuszkowski, Zbijewski, Zbrożek, Zgleczewski, Zgliczewski

Jako mobilium jest symbolem królewskim. Odnosi się także do symboliki słońca. Trzy ropuchy pojawiają się jako symbol Chlodwiga - króla Franków - które to ropuchy miały być zamienione przez anioła w trzy lilie. Niekiedy jednak bywają symbolem szatana.

Nazwa polska wywodzi się od niemieckiego "Ritter", poprzez czeskie "rytir" - oznaczające jeźdźca. Również w innych krajach słowo to ma związek z jazdą na koniu. We Francji i innych krajach zachodniej Europy proces tworzenia się rycerstwa przebiegał od XI-XIII wieku - kiedy to ustalały się zasady, zwyczaje, etos, wzorce. Rycerstwo wywodzi się z grupy społecznej służącej zbrojnie księciu lub królowi - a więc najbliższych i najbardziej zaufanych a zarazem najbardziej wpływowych osób. Mieli oni obowiązek nie tylko osobiście bronić, lecz też zarządzać tworzeniem grup wspierających stan rycerski. Otrzymywali więc ziemię, prawa i obowiązki - w ten sposób kształtując warstwę szlachecką.
W Polsce - chociaż drużyna wojów istniała już z pewnością w IX wieku niewiele o niej wiemy. Ideał rycerski, ustalenie etosu i praw a także usystematyzowanie się warstwy szlacheckiej nastąpiło w wiekach XIV-XV. W Polsce proces ten przebiegał jednak inaczej niż w krajach zach. Europy, znalazło się na naszych ziemiach bowiem w warstwie szlacheckiej dużo więcej osób (rodzin). Miało to niezwykle istotny wpływ na relacje między grupami społecznymi, oraz na pozycję szlachty - która w Europie szybko stała się grupą niezwykle bogatych arystokratów posiadających niewolników, w Polsce natomiast pozostając bardziej "obywatelami" z prawem głosu i odpowiedzialnością za ludzi nieszlachetnych. To z kolei spowodowało rozwój innych pryncypiów, zasad moralnych i społecznych - który doprowadził w krajach Europy do upadku obyczajów a w Polsce do stworzenia ustroju demokracji szlacheckiej - wyjątkowej na skalę światową. Ustrój ten został potem zniszczony przez arystokrację wzorującą się na ideach europejskiego kosmopolityzmu.
Nie mniej jednak etos średniowiecznego rycerstwa zaowocował całym szeregiem utworów literackich jak "Pieśń o Cydzie" "Legenda o Rolandzie" "Legenda o królu Arturze", "Legenda o rycerzach śpiących pod Giewontem" "Legenda o krakowskich gołębiach" i in.. Turnieje rycerskie stanowiły niezwykle ważny element życia społecznego, a warstwa rycerska stanowiła wszędzie kanwę społeczeństwa.

W heraldyce symbolika rycerska stanowi najważniejszą grupę mobiliów. Są to zarówno pełne postacie jak i elementy uzbrojenia (tarcze, miecze, halabardy, rękawice . in.). Czasem jest to ramię, a nawet zbrojna noga - odnoszące się do czynów lub wydarzeń na polu walki. Postać rycerza na koniu - szczególnie nakrytego kropierzem - świadczyła o starożytności rodu. Jest symbolem obrony, opieki nad uciśnionymi, pomocy królowi.
Wśród licznych postaci o przedstawieniach rycerskich jest m.in Pogoń Litewska (rycerz na koniu z wzniesionym nad głowę mieczem i podwójnym krzyżem na tarczy), św. Jerzy (rycerz zabijający smoka), Michał Archanioł (rycerz pieszy), św. Marcin (konny rycerz odcinający połę płaszcza żebrakowi) i in.

Lista najbardziej znanych polskich rycerzy
Herby z tym symbolem (szukaj też opisów elementów uzbrojenia)

Herb szlachecki. Największa ilość rodzin z tego herbu jest pochodzenia wołoskiego. Więcej o rodzinach w artykule "Rodziny herbu Sas" również w "Wykazie nazwisk herbu Sas pochodzenia wołoskiego"



Stupnicki (1854): Sas. W tarcze pola błękitnego jest miesiąc żółty niepełny jak na nowiu (półksiężyc), obiema rogami do góry wystajacy, a na każdym rogu gwiazda o sześciu graniach, we środku jego strzała zelezcem prosto do gory wyrychtowana, a na hełmie na korona pawi ogon przeszyty strzałą z prawej tarczy w lewa. Początek tego herba podaje Okolski z Saxonii, z kad sie tez Sasem zowie; z Saxonii zaszedl najpierw do Węgier, z kad hrabia Hujd przodek domu tego z znaczna liczba wojska przybył do Halicza, i ziazawszy sie z Lwem, ksiazecem Ruskim, s posyłkami Litewskimi wyruszył na Mazowsze. W nagrode swoich rycerskich czynów, otrzymał od tego książecia, krom znacznych podarkow blizka krewne jego w małżeństwo, jakoz osiadł odtad na Rusi i dal początek familiom tego herbu zażywającym.

Ostrowski (1897): ...Sas, Sasowie, Dragowie. W polu błękitnem nad połksieżycem złotym, rogami do góry, strzała, zwrócona zeleźcem do góry, miedzy dwiema sześciopromiennemi złotemi gwiazdami. Nad hełmem w koronie - ogon pawi, przeszyty strzałą w lewo. Jeden z najdawnejszych herbow w Polsce, mianowicie na Rusi...

Leszczycz (1908): ...Sas. W polu niebieskim zloty połksieżyc ku gorze otwarty, ponad nim dwie gwiazdy złote z strzała w pośrodku, na hełmie piec pawich piór, strzałą przeszytych. Herb ten pochodzi z Saksonii i dla tego Sasem zwany. Pieczętują sie nim...

Kasprzycki (1935): ...Sas. Sasowie, Dragowie. W polu blekitnem - polksiezyc zlotym, rogami do gory -- strzala, zwrocona zelezcem do gory, miedzy dwiema szczesciopromiennemi zlotemi gwiazdami. Nad hemen w korone ogon pawi, przeszyty strzala w lewo. Labre blekitne podbite zlotem. Jeden z najdawnejszych herbow w Polsce, mianowicie na Rusi; mial z Wegier przybyc, jak pisza Paprocki i Okolski. Jednaksze nie podaja go wszystkie rekopisy Dlugosza, miedzy ktoremi i herbarz zwany arsenalski, ani rola marszalkowska Lanckoronskiego z 1461r., ani herbarzyk Ambrolego. Zapisok sadowych stredniowiecsnychco do togo herbu nie znajdujemy, a pieczecie w malej liczbie, dopiero z XV w. roznie go przedstawiaja. Klejnotu stredniowiecznogo togo herbu nie znamy. Ten brak zapisek tlumaczy sie tem, ze klejnotaice mieli swoje posiadlosci na Rusi, mianowicie w Galicji, zdala ot widowni tych, dotad peloszonych zapisek. Wedlug Dlugosza szlachta ta pochodziala by ot woloskich osadnikow...

Jelinska-Marchal (1988) Sas. Azure; a Crescent or in base surmounted by an Arrow reversed proper, in pale, between two Mullets or six points of the second. Crest - on a crowned helmet - a peacock''s tale transfixed by an Arrow placed fesswise, its point towards the sinister. The first seal (in a very small number) date from 15th century.

Gorzyński (1990) Sas. W polu błękitnym nad księżycem złotym miedzy dwiema takimi samymi gwiazdami sześciopromiennymi strzała srebrna. W klejnocie nad hełmem w koronie pawi ogon przeszyty strzała w lewo. Istnieją następujace podstawowe odmiany tego herbu: Sas albo Księzyc, Sas Pruski. Rod Dragów-Sasów przybył na Rus Halicku z Marmaroszu.

Szymański (1993): ...Sas (Drag, zawołanie: Sas) - w polu błękitnym księżyc zloty, a nad nim srebrna strzała rosocha do czoła miedzy dwoma złotymi gwiazdami. Pojawia sie pierwszy raz w źródłach pisanych w 1478 r.

Rodziny należące do herbu: Aleksandrowicz, Andrzejkowicz, Arszenic, Asłam, Asłamowicz, Asłanowicz, Baczański, Baczewski, Baczyński, Baczyński, Badowski, Balicki, Balowicz, Bandrowski, Baniewicz, Bańkowski, Baraniecki, Bardziejowicz, Batowski, Bejarski, Bejowski, Bereziński, Berezowski, Bereźnicki, Bereżnicki, Bereżyński, Bieliński, Bieniewski, Bilawicz, Billewicz, Blisiewicz, Błażejewicz, Błażewicz, Błażowski, Bobaszyński, Bobrowicz, Boczański, Bodrug, Bohosiewicz, Bojarowski, Bojarski, Bojarzyński, Bojeniacki, Bondarzewski, Bonowski, Borkowski, Boryczewski, Borysławski, Bosacki, Bosadzki, Brański, Bratkowski, Broszniewski,, Broszniowski, Browczyński, Brylewicz, Bryling, Bryliński, Brynk, Brześciański, Brzuski, Buchowski, Budziewicz, Bujarski, Buszyński, Buzdawicz, Byliński, Byszyński, Charewicz, Chechłowski, Chesłowski, Chnatusko, Chodakowski, Chodkowski, Chołodowicz, Chomikowicz, Chordyński, Chosłowski, Chrustowski, Ciemierzyński, Ciemierżyński, Cierciowicz, Cieszkowski, Cisowski, Cissowski, Cucyłowski, Czahrowski, Czajkowski, Czapiewski, Czapiński, Czarnota, Czarnowski, Czemierzyński, Czemierżyński, Czepucha, Czerpacki, Czołhański, Czołowski, Czuczepkowicz, Czulewicz, Czyżewski, Danejko, Daniłowicz, Daniłowski, Daniszowski, Daszkiewicz, Dawkszewicz, Dąbrowski, Dekański, Delatyński, Demkowicz, Didkowski, Długopolski, Dmitraszko, Dmitrowicz, Dmoszycki, Dmościcki, Dmytrowicz, Dniestrzański, Dobrocki, Dobrodzki, Dobrokański, Dobrowlański, Dobrowolski, Dobrzański, Dobrzyjański, Dodajewski, Doliński, Dołżański, Doroszewicz, Drelachowski, Drelichowski, Drobnicki, Drohomirecki, Drużbicz, Dryniewicz, Dubanowicz, Dubracki, Dubrawski, Dubrowlański, Duchowski, Dulski, Dunajewski, Duniecki, Duszyński, Dwernicki, Dwojakowski, Dydkowski, Dziedoszycki, Dzieduszycki, Dzieduszycki, Dziedzicki, Dziendolet, Dziewiątkowicz, Dziewulski, Dziurdz, Dżurdż, Dziurdziewicz, Dżurdżewicz, Esymontowski, Faleński, Falęski, Faliński, Fedkowicz, Filonowicz, Foland, Forkiewicz, Fryzowicz, Fugowski, Gaczyński, Gałecki, Giecewicz, Gogoliński, Goliński, Gorczyński, Gorzeński, Goyżewski, Grabowiecki, Gwozdecki, Haczyński, Hatajłowicz, Hnilecki, Hołobut, Hołonowicz, Hołyński, Hordyński, Horodecki, Horodyski, Horucki, Hossowski, Hrebiński, Hrebnicki, Hubiak, Hubicki, Huhernicki, Hulecki, Humiatycki, Huniatycki, Huniewicz, Hussakowski, Hussarowski, Huśniański, Ignaszewicz, Ihnatowicz, Ilnicki, Iwanicki, Iżycki, Jabłoński, Jamiński, Jamnicki, Janiowicz, Janiszewski, Jaroszewicz, Jasienicki, Jasieński, Jasiński, Jasiewicz, Jasiński, Jaśniski, Jaworowski, Jaworski, Jermałowicz, Jermołowicz, Jugiewicz, Jurgiewicz, Jurkiewicz, Kaczkowski, Kaleczycki, Kalinowicz, Kałęczycki, Kamiński, Kaniowski, Kanofojski, Kański, Karbowski, Karczmarzewski, Karczyński, Karmazyn, Karwowski, Kasprzykowski, Kędzierski, Kiedrowski, Kiernowski, Kierzkowski, Kimakowicz, Klaczowski, Klechniowski, Kluczyński, Kłodnicki, Kniehiski, Knihiński, Kniaźdworski, Kniehinicki, Kniehiniński, Knihinicki, Koblański, Kobylański, Kobyleński, Kobyliński, Kokolnicki, Kołkanowicz, Kołodczak, Komarnicki, Konaszewicz, Kopcieński, Kopciński, Kopczeński, Kopiecki, Kopystyński, Korczmarzewski, Korczyński, Kornalewski, Kornelowski, Kotecki, Kotel, Kotłowicz, Kozakowski, Kozłowski, Krasowski, Krassowski, Kraśniański, Kraśnicki, Krechowicki, Krechowiecki, Krechowski, Kropilnicki, Kropiwnicki, Krupicki, Kruszelnicki, Kryłoszański, Krynicki, Krzeczkowski, Krzywczycki, Kuiłowski, Kulczycki, Kulhanowicz, Kumarnicki, Kunecki, Kunicki, Kupiecki, Kuszczykiewicz, Lastowski, Lechowicz, Leniewicz, Lepech, Lepiech, Leszczyński, Leśniekiewicz, Lewandowski, Lewicki, Lewiński, Lichacki, Lipecki, Lipiecki, Liskowacki, Liskowski, Liśniekiewicz, Lityński, Lubacki, Lubaczewski, Lubaczowski, Lubieniecki, Łabinowicz, Łabunowicz, Łagorzewski, Łastowski, Ławrowski, Łącki, Łęski, Łodyński, Łomia, Łopuszański, Łostowski, Łubieniecki, Łucki, Łuckiewicz, Łuczkiewicz, Łuczycki, Łukawiecki, Łukcewicz, Macewicz, Maciulewicz, Maculewicz, Majtkowski, Malikowski, Malinkowski, Malitowski, Malkiewicz, Małuszycki, Manasterski, Manastyrski, Mańczak, Martycz, Matkowski, Medyński, Michniewicz, Mikulski, Misczowski, Miszczowski, Mokrzecki, Mokrzycki, Molitowski, Monasterski, Monastyrski, Morkowski, Morochowski, Mościszewski, Mujski, Mykitycz, Myszczowski, Nahujowski, Nanowski, Nehrebecki, Niebyszczański, Niedzielski, Niehrebecki, Nowakowski, Nowosielecki, Nowosielski, Nozdryn, Obertyński, Obuchowski, Odrzechowski, Odyniak, Olegnicki, Olewnicki, Opolski, Opryszowski, Orłowski, Ortyński, Orzeński, Ostraszewicz, Pacławski, Palimączyński, Pareński, Parnawski, Paryłowski, Pasławski, Patyłowski, Pawlik, Pawlikowicz, Pawlikowski, Perehuda, Perski, Petraszewicz, Pielecki, Pilik, Piskowski, Płonczyński, Płoszczański, Płoszczyński, Płotnicki, Podgórski, Podgurski, Podhajecki, Podhorecki, Podhorodecki, Podlesiecki, Podłuski, Podwysocki, Pohorecki, Pokutyński, Polański, Popiel, Popielnicki, Popin, Popkowicz, Poradowski, Porudowski, Półtorakiewicz, Procewicz, Proczewicz, Prusinowski, Przygrodzki "Strzała", Pułtorakiewicz, Putwiński, Puziowicz, Raczkiewicz, Radiłowski, Radzewic, Rodziewicz, Radziewicz, Rajca, Rajkiewicz, Rasko, Rastawiecki, Rastowiecki, Raszko, Raszkowski, Robaszewski, Rodziewicz, Rozłucki, Rożniatowski, Rożniewski, Rubaszewski, Rubinowski, Rudnicki, Rupczyc, Rybczyc, Rybnicki, Rybotycki, Rychlicki, Rześniewski, Rześniowiecki, Rzodkiewicz, Sarnowski, Sasimowski, Sasinowski, Saski, Sasowski, Sasulicz, Semkowicz, Serednicki, Sernowski, Siarczyński, Sielecki, Siemakowicz, Siemasz, Siemiasz, Siemiginowski, Sienuszkowicz, Skoinicki, Skotnicki, Skowronek, Skulski, Smereczański, Smolnicki, Snitowski, Sołoma, Soroczyński, Sosiński, Sozański, Stanisławski, Strutyński, Stryjski, Stryski, Strzelbicki, Stupnicki, Sulatycki, Swarczyński, Swaryczewski, Sypajło, Szachnowicz, Szandorowski, Szandrowski, Szandyrowski, Szczombrowski, Szemetyłło, Szeniowski, Szpakowski, Szramczenko, Szumiło, Szumiłło, Szylwiński, Szyszka, Śnitkowski, Świebodowski, Świerzpot, Świstelnicki, Świstun, Taonewicz, Tarnawski, Tatomir, Telepianowicz, Tenewicz, Terlecki, Ternawski, Ternowski, Tokarski, Topolnicki, Toporowicz, Towarnicki, Trachimowski, Trojanowski, Trzcina, Turczyński, Turecki, Turek, Turzański, Tustanowski, Tychowski, Tymowski, Tysowski, Tyssowski, Tysarowski, Tyszarowski, Tyszewicz, Tyzdrowski, Uhernicki, Uhrynowski, Ulnicki, Uniatycki, Uniatyński, Urbański, Urocicki, Urociecki, Urociecki, Uruski, Usarzewski, Ussakowski, Ussowski, Ustyanowski, Waczewski, Wanczałuch, Wandrowicz, Wandrycz, Wasilkowski, Wasylkiewicz, Weber, Werycha, Weryha, Wichliński, Winnicki, Wisłobocki, Wisłocki, Wismont, Witkowski, Witwicki, Włosiański, Wolański, Wołczański, Wołkowicki, Wołkowyski, Wołłszowski, Wołosiański, Wołosiecki, Wołoszowski, Wołoszynowski, Woruski, Woryski, Worytko, Wysłobocki, Wysoczański, Wyszyński, Zaczywilkowski, Zaderewnicki, Zakałużny, Zakaźny, Zankowicz, Zapłatyński, Zasimowicz, Zatwardnicki, Zatwarnicki, Zawadzki, Zawisza, Zeliszkiewicz, Zesteliński, Zeszteliński, Zesieliński, Zieliborski, Zieliński, Ziębiński, Ziętarski, Zuber, Zubr, Zubrzycki, Zukotyński, Zurakowski, Zuroch, Zyzani, Żabiński, Żejmo, Żeliborski, Żelisko, Żerebecki, Żórakowski, Żubr, Żukotyński, Żukowski, Żurakowski, Żydykowicz

Kwatermistrz - gospody rozpisujący - należał do niższych urzędników dworu królewskiego i zostawał pod rozkazami marszałka wielkiego. Obowiązkiem jego było utrzymywać porządny spis izb gościnnych w zamku królewskim, naznaczać gospody dla dostojnych gości i posłów w mieście, gdzie się sejm lub zjazd odbywał, a także w czasie podróży króla. Nazwę stanowniczego, stanowcy i stanowiciela dawano także niekiedy fundatorom kościołów, klasztorów, szpitali.

Sprawował w imieniu króla administrację i sądownictwo na terenie swojego powiatu i ziemi. Stał na czele sądu grodzkiego, do którego kompetencji należało rozpatrywanie spraw gardłowych z tzw. czterech artykułów grodzkich, oraz sądzenie szlachty nieosiadłej (gołoty). Starosta pełnił także funkcje policyjne, dbał o bezpieczeństwo na drogach. Posiadał tzw. prawo miecza czyli prawo do egzekucji wyroków sądów wszystkich instancji na podległym sobie terytorium (za: Wikipedia)

Danina na rzecz papieża płacona w średniowieczu (do 1555r) przez Polskę od czasów Mieszka I. Świętopietrze płaciły też inne kraje lenne. Danina płacona początkowo przez króla (księcia) później stała się podatkiem "od dymu" z którego zwolniono najpierw duchowieństwo a potem szlachtę.

Inne nazwy: Bipienna, Bipennis, Starza, Starża, Wścieklica

Jeden z najstarszych herbów rycerskich. W czerwonym polu pionowo umieszczony topór srebrny, ze złotym toporzyskiem. Głownia zwrócona w prawą stronę herbową. Jednak na przedstawieniu ze Świętego Krzyża topór poziomy. W klejnocie Topór wbity końcem ostrza. Z biegiem czasu Topór został obrócony w stronę lewą.

Najstarszy znany wizerunek to pieczęć Żegoty, wojewody krakowskiego z lat 1282-5 (wtedy ród nie miał jeszcze swojej nazwy). W źródłach pisanych po raz pierwszy 1401, ale wcześniej znane jest użycia miana "Topór" w dokumencie Kazimierza Wielkiego z 1366r. Wcześniej znane są godła przedheraldyczne jak np. godło Sieciecha bite na jego monetach. W XIV wieku wojewoda kaliski Sądziwój z Szubina podjął decyzję o połączeniu rodu Pałuków z rodem Starżów - co spowodowało że na herbie pojawiał się niekiedy krzyż po drugiej stronie drzewca.

Ród Toporczyków w średniowieczu był jednym z najbogatszych i zajmował często drugie miejsce w Państwie po rodzinie królewskiej (m.in. funkcje wice-króla). Przypuszcza się, że pozycję swą zawdzięczali pochodzeniu od książąt Wiślan. Są też nosicielami dojrzałego chrześcijaństwa w czasach początku państwowości polskiej co zgadzało by się z faktami o wcześniejszym przyjęciu chrztu przez Wiślan. Doprowadzało to nieraz do konfliktu z rodziną Piastów.

Rodziny należące do herbu: Abakiewicz, Aleksandrowski, Bachmiński, Balicki, Barluniński, Bąkiewicz, Bełchacki, Bendkowski, Bętkowski, Białośliwski, Białowiejski, Bielicki, Biesicki, Biesiecki, Biesiekierski, Biesierski, Bije, Birkowski, Biskowski, Bogdanowicz, Bogucki, Boguski, Boguskowski, Bogusz, Bokiewicz, Boksa, Boksza, Bokszański, Boratyński, Borkowski, Borsuk, Broniewski, Bruniewski, Bruniowski, Brzeski, Brzeziński, Brzozowski, Budgin, Budrewicz, Butrym, Butrymowicz, Butrymowski, Byczkowski, Bykowski, Caliński, Charmęski, Charmieski, Chłusewicz, Chocieszewski, Chociszowski, Chroberski, Chrycewicz, Chrystowski, Cielużyński, Cierznicki, Ciesielski, Cikowski, Czaplicki, Czayański, Czelużyński, Czerśnicki, Czerżnicki, Cześnicki, Częstuniewski, Czodliński, Czyżowski, Damaborski, Danaborski, Deciusz, Dimski, Długoborski, Dragatt, Drąsejko, Dronsejko, Dulowski, Dycz, Dyminicz, Dymski, Dzianajewicz, Dzienajewicz, Dzierkowski, Dzierzbicki, Dzierzkowski, Dzierżbicki, Dzierżkowski, Dziewczopolski, Faranowski, Farnowski, Gajnowski, Garlicki, Gaufman, Giegocki, Giergielewicz, Golanczewski, Goryniecki, Gorzeński, Goźlicki, Górecki, Grabowski, Gramatski, Grocholski, Grochowiecki, Grodzicki, Grycewicz, Grylewski, Grzegorzewski, Gutowski, Halko, Hałko, Hauffmann, Hinko, Hoffman, Houfman, Hrycewicz, Hynek, Ibiański, Jabłoński, Jabłowski, Jachimowski, Jachnowicz, Jackiewicz, Jagintowicz, Jakubowicz, Jakubowski, Jakubski, Jakutowicz, Janikowicz, Jankiewicz, Jankowski, Janowski, Jaranowski, Jarantowski, Jarnowski, Jarnowski, Jaroński, Jasieński, Jasiński, Jasiński, Jewłaszewski, Jezierski, Jukubowski, Jurczycki, Kaleński, Kalinowski, Kaliński, Kamieński, Kamiński, Kaniszewski, Kapliński, Kapustyński, Kardamowicz, Kempski, Kępski, Kibort, Kieński, Kiergielewicz, Kierglewicz, Kisielnicki, Kleszczowski, Klikowicz, Klimontowski, Klimuntowski, Kloński, Kluński, Kłobuczyński, Kłoński, Kłuński, Knopf, Koczarski, Koczorski, Koiszewski, Koiszowski, Kojrowicz, Kolczewski, Kolęcki, Kolibski, Kolszewski, Kołczek, Konarski, Kondrat, Kopytyński, Kornacki, Kornecki, Koryciński, Korzenicki, Korzeniecki, Kosielski, Kownacki, Kozielski, Krakowczyk, Krasnopolski, Krasznicki, Kraśnica, Krężnicki, Królewiecki, Krupowicz, Krynicki, Krzelowski, Krzetowski, Krzętowski, Krzucki, Krzyski, Krzywczycki, Krzywczyński, Krzywosąd, Krzywozycki, Księski, Kułak, Kunaszeski, Kunaszowski, Kunat, Kunejko, Kuneyko, Kunowski, Kunszewski, Kurowski, Kurzewski, Laskowiecki, Laskownicki, Laskowski, Lgocki, Ligęza, Lipnicki, Lowinicki, Lownicki, Łabiszyński, Łabyszcki, Łabszyczki, Łącki, Łekieński, Łękawski, Łotoczko, Łowieniecki, Łukowski, Maciejewski, Maciejowski, Malc, Małomiącki, Małoniecki, Małżyński, Marcinkowski, Marcinowski, Marciszewski, Margiewicz, Martyszewski, Masłomiącki, Masłomięcki, Matuszewski, Matuszowski, Matyaszewski, Matyszewski, Melsztyński, Miastowski, Miedźwiecki, Miedźwiedzki, Międzygórski, Milkowicz, Miniszewski, Misiewicz, Missiewicz, Młodziejowski, Młodzowski, Modliszewski, Mołochowiec, Morawicki, Morawiński, Morski, Mosiej, Mosiewicz, Moszgawski, Moszyński, Mozgawski, Narbut, Narbutt, Narutowicz, Naschian, Nasion, Nasyan, Naszyon, Nawoj, Nawoy, Nekanda-Trepka, Neorza, Nieborski, Niedroski, Niedrowski, Niedzielski, Niedźwiecki, niedźwiedzki, Niekrasś, Niekrasz, Niekraszewicz, Niemirowicz, Nieznański, Norwid, Nos, Nosewicz, Nosewicz, Nosowicz, Nossewicz, Noszewicz, Obakiewicz, Obidziński, Obiedziński, Obodziński, Oborziński, Obricht, Obrycht, Ochabowicz, Oczechowski, Odalkowski, Odolikowski, Okołow, Okołów, Okołowicz, Okulicz, Olbrich, Olbrycht, Oryński, Orzechowski, Osoliński, Ossoliński, Ostrowicki, Ostrowidzki, Ostrowski, Ostrzyński, Otrowski, Otta, Owca, Paczołtowski, Paczyński, Pałuka, Panigrodzki, Patrycki, Patrzycki, Pełka, Pemperski, Pernaszewicz, Pianowski, Piekarski, Pielecki, Pietkiewicz, Pijanowski, Pilcicki, Pilczycki, Pilecki, Piotrkowski, Pisarzewski, Plaga, Plagga, Plaska, Plaskowski, Pląskowski, Plechowski, Pleszewski, Pleszowski, Płajski, Płaska, Płaskowski, Płaza, Płocki, Płotnicki, Poborski, Poburski, Połnos, Prusinowski, Przespolewski, Przybytniowski, Raczyński, Rajterowski, Rakowski, Rapczyński, Rapsztyński, Rąbczyński, Rąbczyński, Regulski, Repnik, Robaczyński, Rokowski, Rosławowicz, Rosperski, Rospierski, Roth, Rucki, Rykowski, Rykrski, Ryszkowski, Rytarowski, Ryterski, Rzancki, Rzeczkowski, Rzepliński, Rzeszowski, Sarna, Sarnowski, Schaaf, Sieciech, Sieciechowski, Siekierzecki, Skorobohaty, Skrodzki, Skrzelowski, Skrzetuski, Sławianowski, Sławiec, Sławnik, Słupowski, Słupski, Smoszewski, Smoszowski, Solajski, Solayski, Sośniecki, Staręski, Starołęski, Starski, Starzewski, Starzon, Starzyski, Starża, Starżon, Stobiecki, Straszkowski, Strażoń, Subiński, Sulisławski, Supiński, Surgewski, Szalowski, Szałajski, Szałayski, Szarbski, Szarna, Szczawiński, Szczerbiński, Szołajski, Szołayski, Szylański, Szyłański, Szymanowski, Śladowski, Ślezanowski, Ślezański, Tarnawiecki, Tarnowiecki, Tarnowski, Tenczyn, Tęczyński, Tilkowski, Tochołowski, Tomiszewski, Toniszewski, Toporski, Trambczyński, Trąbczyński, Trępczyński, Trelęski, Trepka, Trlęski, Trojan, Trylski, Trzciński, Tułkowicz, Tułkowiecki, Tułkowski, Tuskiewicz, Twirbut, Twierbutt, Tylkowski, Uniewski, Uzłowski, Waldowski, Wałdowski, Wąsowski, Wilamowski, Wilcki, Wilkowiecki, Wilkowicki, Witort, Wiziński, Włosto, Włościborski, Wojnowski, Wolski, Wrona, Wroniewski, Wronowski, Wrzebski, Wrzępski, Wrzosowski, Wścieklica, Zabiełło, Zabieło, Zagorzański, Zaklika, Zakrzewski, Zaleski, Zalęski, Załuski, Zawisza, Zbyluta, Zbyszewski, Zemła, Zemło, Zęczyn, Zieniuch, Złotek, Złotkowski, Złyński, Zmorski, Zręcki, Zrzęcki, Zula, Zwierz, Żegota, Żelski