Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 8823.
 
Grupy haseł
Miary i wagi
Systemy genealogiczne
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
Inne Słowniki Herbarza
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Lokalizacje geogr.
Baza fotografii
Zbiory nazwisk, listy
Powstańcy 1863 - lista
Zarządcy dóbr prywatnych
Staropolskie przepisy kulinarne
Opowiadania
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


administrator
(łac.) ekonom, rządca. Na ogół termin ten używano w odniesieniu do zarządców majątków ziemskich lub też zarządców parafii. Administrator nie był właścicielem, lecz oficjalistą, który miał wiele wspólnego z dzisiejszym menadżerem.

Baza administratorów ziemskich i innych oficjalistów prywatnych




aktuariusz
Niższy urzędnik, oficjalista dominialny (prywatny) w Galicji do 1848 roku. Pełnił funkcję gońca między dominium i cyrkułem. Podlegał mandatariuszowi.




architriclinus
(łac.) szafarz, ekonom




arrendator
(łac.) dzierżawca




castellanus
(łac.) kasztelan, grododzierżca




chorąży wielki koronny
Urząd dworski I Rzeczypospolitej.

Urzędnik ten występował już za panowania Kazimierza Wielkiego, po raz pierwszy wymienia go dopiero Jan Długosz, opisując bitwę pod Grunwaldem.

Chorąży wielki koronny nosił chorągiew wielką królestwa przy królu, w czasie najważniejszych ceremonii dworskich takich jak koronacje, pogrzeby, hołdy pruskie i kurlandzkie. Stał zazwyczaj po prawej stronie monarchy. W 1633 doszło na tym tle do sporu z miecznikiem wielkim koronnym, który też chciał zająć to miejsce. (za: Wikipedia)




ciwun
(tivunus) Urząd ziemski w Wielkim Księstwie Litewskim, nazwa pochodzenia ruskiego. Powstał w XIV w., gdy Litwa znajdowała się pod wpływami Rusi. Początkowo ciwuni byli zarządcami lub dzierżawcami majątków (dóbr) królewskich. Takich majątków było na Litwie 12, natomiast na Żmudzi 14. W późniejszym okresie, kiedy majątków królewskich ubywało, zmniejszyła się liczba ciwunów i funkcje przezeń pełnione. W XVIII w. pozostało ich na Litwie już tylko dwóch: wileński i trocki - wybierani przez sejmiki a zatwierdzani przez króla. Na Żmudzi utrzymało się 12 - mianowanych przez króla.

Pierwsze miejsce w hierarchii urzędników ziemskich litewskich miało charakter czysto honorowy. Jedyną ich kompetencją było zagajanie sejmików ziemskich.

Na Żmudzi, gdzie był tylko jeden podkomorzy na cały obszar księstwa, ciwunowie sprawowali sądy graniczne (za: Wikipedia)




colorus
1. dzierżawca gruntu

2. chłop, zagrodnik

3. rataj, ubogi chłop




deputat
(hucul.) dzierżawca lub pełnomocnik właściciela połonin
[Vincenz S., Prawda Starowieku]




dispensator
(łac.) szafarz, rządca




economus
(łac.) ekonom, rządca




ekonom
1. W Rzeczpospolitej - witryk, prowizor - osoba sprawująca pieczę nad zaopatrzeniem parafii. Składał sprawozdanie rządcy parafii. Zajmował w kościele pierwsze miejsce po kolatorze. Zaliczani do dobrodziejów kościoła. Zazwyczaj wywodzili się z mieszczan lub chłopów.

2. Osoba zarządzająca zaopatrzeniem sprawami bieżącymi dóbr, wykonywał polecenia rządcy majątku. W XVII i XVIII w zarządzali pojedynczymi folwarkami mając do pomocy podstarościch, których potem zwano ekonomami. W XIX wieku były to osoby raczej z warstwy chłopskiej, choć z racji na utrudnienia zaborców mogła się tym trudnić też pozbawiona majątków szlachta. Ekonom powinien umieć pisać i rachować, choć nie zawsze miało to miejsce.

Ekonomowie zazwyczaj nie wchodzili w zażyłość z właścicielami. Jako niżsi oficjaliści byli też traktowani niechętnie przez mieszkańców wiosek. Stąd najczęściej śluby brali w obrębie swojej wąskiej grupy.



fornal
1. Pracownik folwarku zajmujący się końmi, zwłaszcza roboczymi. Konie fornalskie - to konie do pracy w odróżnieniu od tych do zaprzęgu. Pracownik taki był wynagradzany często oprócz pensji także ordynarią (zapłatą w naturze). Fornal najczęściej zaliczany był do parobków, rzadziej do niższych oficjalistów.
2. Woźnica
3. Hak na końcu dyszla



gastold
Zarządca dworu, zamku, kustosz




harendować
(z niem.) dzierżawić




Hofdiener
(niem.) urzędnik dworski




horodniczy
(aedilis) Urzędnik ziemski na Litwie, niższy od cześnika, a wyższy od skarbnika, pełniący funkcje starosty grodowego i komendanta twierdzy.



justycjariusz
W latach 1784-1848 w Galicji istniał urząd justycjariusza w sądownictwie dominialnym. Był to mianowany i utrzymywany przez właściciela wsi lub miasta urzędnik rozpatrujący sprawy cywilne i drobne karne dotyczące poddanych włościan. Szlachta, oficjaliści dworscy (ludzie wolni) podlegali innej jurysdykcji. Najwyższy z oficjalistów dominialnych. Żeby zostać justycjariuszem trzeba było skończyć uniwersytet w Wiedniu (potem także we Lwowie) a następnie złożyć przysięgę na wierność cesarzowi.

W Schematyzmach Galicji i Lodomerii do roku 1848 w spisach dominium oprócz właścicieli wymienieni są justycjariusze ( Just.) (niem. Justiziär). Często rolę tę spełniają okoliczne magistraty, ale też osoby fizyczne. Musiały mieć one przygotowanie prawnicze, bowiem pełniły rolę lokalnego sędziego (coś na podobieństwo sędziego pokoju w krajach anglosaskich). Zdarza się, że, z racji oszczędności, jedna i ta sama osoba pełni funkcję justycjariusza w kilku, a nawet kilkunastu miejscowościach oddalonych znacznie od siebie. Niestety nie oznacza to jednoznacznie miejsca zamieszkania. Właściciel był zobowiązany opłacać i uposażyć justycjariusza, dlatego na początku zaborów nie wszyscy wykonali ten obowiązek. Dużo funkcji miało też vacat pomimo występowania w szematyzmach (przepisywanie starszych wpisów).

Według literatury przedmiotu funkcja ta powinna przejść po roku 1848 (tj. po uwłaszczeniu chłopów) do sądów powiatowych, ale jeszcze w roczniku 1855 (tj. za rok 1854) występują justycjariusze jako osoby fizyczne.

zobacz też: mandatariusz

[oprac. mikor]




karbnik
Urzędnik żupy solnej. Zob. karbowy




karbowy
Gospodarz gumienny (włodarz), zwany także w różnych okolicach karbownikiem, gumiennym lub włodarzem, który rejestr na karbach utrzymuje. Każdy karbowy miewał dawniej laskę czworokanciastą, aby na czterech jej bokach mógł karbić czyli zacinać karby. Laskę taką zwano „karbem” lub „karbą”. „Karbnikiem” (carbarius) nazywano urzędnika żupnego, a „karbarją” — żupę solną. Wyrazy te, jak twierdzi Karłowicz, pochodzą w średniowiecznej łacinie z języka polskiego.

[Gloger Z., Encyklopedia staropolska...]

Osoba odpowiedzialna za nadzór pracy chłopów zatrudnionych w folwarku. Zatrudniał parobków i odpowiadała za wykonanie przez nich prac polowych.

Karbowy miał kij, a wykonywane na nim nacięcia rejestrowały ilość wykonanej pracy; czynność nacinania w celu ewidencyjnym nazywano"karbowaniem". Po nacięciu karbów kij rozłupywano wzdłuż na dwie części w taki sposób, żeby karby były widoczne na obu częściach. Jedna część pozostawała u karbowego, a druga u chłopa wykonującego pracę. Ten sposób bardzo dobrze zabezpieczał przed sfałszowaniem zapisu, ponieważ usunięcie karbu, czy nacięcie dodatkowego tylko na jednej połówce kija jednoznacznie wskazałoby winnego.




katepan
W wiekach IX i X urzędnik bizantyjski zarządzający terenem przygranicznym. Odpowiednik margrabiego. Funkcja ta została też zaadaptowana w Bułgarii w XI wieku. W wieku XII na skutek przekształceń własnościowych Bułgarii godność straciła naznaczeniu zmieniając się w urzędnika do specjalnych poruczeń.




komisarz
Kontroler i kasjer całego klucza dóbr złożonego z kilku lub kilkunastu wiosek i folwarków. Oficjalista, zaufana pomoc administratora dóbr.



krajczy
(łac.: incisor, structor) Urzędnik krający mięsiwo i kołacze dla biesiadników, na dworach panujących w Polsce. Żona krajczego zwała się krajczyną, syn — krajczycem.

Krajczych wielkich było dwóch: koronny i litewski, dostojeństwem szli po podczaszym a przed podstolim. Na Litwie byli krajczowie ziemscy i szli po strażnikach, a przed budowniczymi. Wszystkich mianował król.




kuchmistrz królewski
Był to najważniejszy urzędnik stołu królewskiego. Wbrew nazwie nie sporządzał on potraw lecz był zarządcą kuchni królewskiej. Kierował kuchennym personelem, oraz dbał o sprzęt używany w kuchni. Podczas królewskich podróży rozdzielał żywność pomiędzy członków dworu, a czasie trwanie uczt asystował królowi przy stole, zapowiadając podawane potrawy. Z racji częstego przebywania w obecności króla urząd ten ceniono bardzo wysoko. (za: Wikipedia)




majordomus
zarządca




mandatariusz
W Austrii i Galicji przed 1848 r.: urzędnik policyjno-sądowy na wsi, funkcjonariusz dominialny sprawujący pod kontrolą państwową władzę policyjno-prokuratorską nad poddanymi chłopami. Funkcję tę wykonywał z ramienia właściciela dominium, więc był de facto urzędnikiem prywatnym w dobrach właściciela. Mandatariuszom podlegały m.in. areszty wiejskie. Zajmował się korespondencją z wójtami, oraz cyrkułami, zwoływał sesje, zajmował się sprawami opieki wobec małoletnich, ściągał podatki, kary, zatrudniał służbę ekonomiczną (np. dozorców, leśników, folwarcznych), prowadził kasę. Był to urzędnik nielubiany przez chłopów, z tej racji w czasie rabacji galicyjskiej, wielu z nich zostało zamordowanych. Mandatariusz miał 4 razy niższe uposażenie niż justycjariusz. Mieszkał na ogół w dobrach właściciela dominium, ale z racji na nieprzychylność jego funkcja była niepewna. Z tej racji starał się o równoległe prowadzenie funkcji np. ekonoma.
Analogiczna funkcja w Stanach Zjednoczonych to popularny "szeryf". Do jego kompetencji należały sprawy prokuratorsko-policyjne (śledcze i porządkowe), przy czym szeryf był urzędnikiem państwowym, a mandatariusz prywatnym - dominialnym.

[oprac: mikor i GP]



massarius
(łac.) dzierżawca, zarządca




ochmistrz
zarządca dworu w średniowiecznej Polsce. Jego zadanie sprowadzało się zwykle do dowodzeniem służbą męską oraz opieka nad jej dziećmi.
(za: Wikipedia)




oeconomus
(łac.) ekonom




officialis
(łac.) urzędnik




oficjalista
1. W dawnej Rzeczypospolitej urzędnik sądowy, osoba uprawniona do sprawowania opieki nad majątkiem ziemskim, zarządca.
2. Oficjalista prywatny to ktoś kto był zatrudniony przez właściciela ziemskiego do sprawowania funkcji zarządzających majątkiem.
3. Oficjalistami nazywano także dość często po prostu pracowników dóbr - takich jak kasjerzy, ekonomowie i in., a także zwykłych urzędników (np. "oficjalista magazynu", lub "oficjalista fabryki" w znaczeniu "pracownik" choć nie fizyczny). Nazwa "oficjalista" pod koniec XIX wieku, nie wskazuje na pochodzenie szlacheckie, jednak wcześniej, jako że stanowiska takie były związane z umiejętnością pisania może sugerować wykształcenie a więc pośrednio stan szlachecki (jednak nie jest to regułą, a zdarzały się przypadki zatrudniania osób niepiśmiennych nawet na wyższe stanowiska).

Wyżsi oficjaliści prywatni w dobrach szlacheckich mieli swoje dwory (zazwyczaj blisko pałacu właściciela, lub też mieszkali na folwarkach którymi zarządzali. Często też ich kariera kończyła się na nabyciu własnego gruntu.

Przypuszcza się, że wszystkich urzędników prywatnych w XIX wieku na terenach Rzeczypospolitej mogło być ok 500.000

Podział


W XVII i XVIII w. dobra szlacheckie miały 4 stopnie hierarchii oficjalistów:
1. komisarz - kontroler i kasjer całego klucza
2. ekonom - zarządca jednego folwarku
3. podstarości - pomocnik ekonoma, później to jego nazywano ekonomem
4. włodarz (gumieny, namiestnik) - później zwany karbowym, kierownik grup pracowników

W XVIII i XIX wieku oficjalistów można podzielić na 3 grupy (choć podział ten nie był oficjalny i formalny):
1. Wyżsi - pełnomocnicy właścicieli, rządcy i administratorzy ordynacji, miast prywatnych, kluczy dóbr. Zawsze szlachta.
2. Średni - rządcy pojedynczych folwarków, ekonomowie, pisarze, poborcy podatkowi, kasjerzy, osoby zarządzające browarami, gorzelniami, lasami, justycjariusze, mandatariusze. W przeważającej większości szlachta, w pojedynczych majątkach rzadziej.
3. Niżsi - (niektórzy zaliczani przeważnie do parobków) - służba administracyjna, karbowi, owczarze, leśnicy, pracownicy biurowi fabryk, fornale, gorzelani, maślarze, strycharze, zarządcy młynów, pisarze prowentowi, aktuariusze różnego rodzaju - Często chłopi, np. synowie organistów.

Pod koniec XIXw MSW Austrii przeprowadzając spis oficjalistów podzieliło ich na 6 grup
1. urzędnicy administracyjni i komercjalni
2. wyżsi urzędnicy techniczni
3. buchalterzy, kasjerzy
4. niżsi administracyjni
5. ekonomiczni
6. lasowi



owiesny
Oficjalista dworski, lub magnacki zarządzający zaopatrzeniem i przechowywaniem paszy dla koni.



pisarz prowentowy
(łac. proventus - urodzaj, dochód) Był urzędnikiem prywatnym, rejestrującym i prowadzącym kontrolę przychodów, wydatków i dochodów oraz prowadzącym nadzór nad robotnikami w majątku ziemskim.




plenipotent
Osoba mająca pełnomocnictwo, pełne prawa inne osoby, występująca za nią w sprawach np. sądowych.



podkomorzy


1. Urzędnik odpowiedzialny za siedzibę monarchy. Był również strażnikiem bezpieczeństwa monarchy i opiekunem moralności i dobrych obyczajów.

2. Przewodniczący sądu podkomorskiego, zastępca procesowy ubogich i sierot ze stanu szlacheckiego.



podstarości
(łac.) - vicecapitaneus – urząd ziemski I Rzeczypospolitej w Wielkim Księstwie Litewskim. W Koronie był urzędem grodzkim. Był zastępcą i namiestnikiem starosty, przez niego dobieranym i zaprzysięganym. Posiadał pełnię władzy starosty i mógł go zastępować w sądzie grodzkim.
W dobrach prywatnych w XVIIIw pełnił rolę pomocnika zarządcy dóbr (czyli ekonoma)
W XIX w określenie przeszło w nazwę ekonom.



podstoli
Urzędnik nadworny, początkowo zastępca stolnika. W XIV-XVI w. samodzielny, honorowy urząd ziemski (podstoli ziemski). Podstolich wielkich było dwóch: koronny i litewski obok nich byli podstoli ziemscy po województwach (ziemiach) i powiatach (w Wielkim Księstwie Litewskim od czasów Zygmunta II Augusta) wg hierarchii urzędniczej urząd podstolego był na ósmym miejscu.
(za: Wikipedia)




posesor
Termin odnoszący się przede wszystkim do majątku, dóbr ziemskich. Posesor nie był właścicielem ziemskim, lecz chwilowym posiadaczem, trzymał go w dzierżawie. Jednak czasem taka dzierżawa przechodziła przez kilka pokoleń nawet dłużej niż 100 lat. Od terminu "dzierżawca" różni się on tym, że w dzierżawę brano cokolwiek, kawałek ziemi, manufakturę czy nawet rzeczy. Posesor płacił wobec dysponenta pewien czynsz, miał jednak prawo zarządzać majątkiem. Miał często w tym dość wolną rękę. Posesor - to termin związany z wielkimi posiadłościami ziemskimi którymi najczęściej dysponowali książęta i mieli wiele posesorów.

Nazewnictwo stosowane wobec dzierżawców było zmienne. Ten sam termin znaczył co innego w różnych rejonach, w różnym czasie, u różnych autorów - dlatego trudno przedstawić konkretną systematykę.




praefectus
(łac.) zarządca




prievazdas
(lit.) rządca




    Następne wyniki


Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



Bazy z których korzystasz finansowane są tylko społecznie. Pomóż!
Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Bank Pocztowy 96 1320 1856 2935 3154 2000 0001

Usługa online - Pay Pal




© Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich 2001-
Wszelkie kopiowanie słownika i haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.