Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 8897.
 
Grupy haseł
Miary i wagi
Systemy genealogiczne
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
Inne Słowniki Herbarza
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Lokalizacje geogr.
Baza fotografii
Zbiory nazwisk, listy
Powstańcy 1863 - lista
Zarządcy dóbr prywatnych
Staropolskie przepisy kulinarne
Opowiadania
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


szlachetny
zob. nobilis



szlachta
1. Grupa obywateli, odpowiedzialnych za gospodarowaniem częściami kraju (Polska, demokracja szlachecka)
2. Grupa uprzywilejowanych właścicieli, o wyjątkowych prawach i bogactwie (Europa, ustroje feudalne)

Wokół stanu szlacheckiego narosło, od czasów Rewolucji Francuskiej, oraz Rewolucji Październikowej mnóstwo mitów, pokutujących nie tylko w literaturze naukowej ale i podręcznikach szkolnych. Należy wyraźnie odróżnić polski stan szlachecki od europejskiego i światowego, chociaż posługiwał się podobnymi symbolami, zasadami i dotyczył podobnych grup ludzi. Dlatego niniejszy artykuł będzie przedstawiony w tonie polemiki z narosłymi mitami i błędami, a także przedstawiający różnice między Polską a resztą świata.

Polski stan szlachecki zbudowany został na zasadach wynikających z chrześcijaństwa, i długo opierał się wprowadzaniu antychrześcijańskich, europejskich zasad społecznych. Już polski stan rycerski prezentował bardziej humanitarne wartości niż stan europejski. W procesie ustalania się stanu do głosu doszło założenie równości - stąd w Polsce każdy szlachcic był równy w prawach. Istniała też duża dostępność tego stanu, rozumianego jako przyjmowanie odpowiedzialności za innych. Każdy kto wykazał się taką odpowiedzialnością (wojna, gospodarka, urząd) - mógł zostać nobilitowany, co poprzez wychowanie skutkowało dla jego dalszych pokoleń. Efektem była znaczna różnica w powszechności tego stanu (Polska - do 15 procent, Europa, Azja - do 2 procent społeczeństwa).

Niosło to za sobą kolejne skutki. Polski szlachcic nie był tak bogaty i tak "odległy" w tym bogactwie od warstwy chłopskiej czy mieszczańskiej. Często też niewiele się różnił od bogatszych chłopów. Szlachcic - a więc ktoś kto wykazała się, bądź wychowany został do odpowiedzialności - miał prawo głosu w kwestiach ustaw, decyzji państwowych, a w czasach elekcji nawet wyboru króla (poprzez elektorów).

Chociaż największy wpływ na losy państwa miały bogate rody, to jednak podstawę stanu szlacheckiego i podstawę społeczeństwa stanowiła szlachta biedniejsza. Ludzie Ci mieli prawa dowolnego przemieszczania się, podejmowali prace u bogatszych, pełnili różne funkcje - przez co śledzenie genealogicznych losów tej warstwy jest niezwykle trudne. Trudniejsze niż osiadłych chłopów, czy prowadzących liczne ważne funkcje magnatów. Ci ostatni szukali metod na wybicie się i większy wpływ. Inspirowani możliwościami arystokracji światowej przypisywali sobie często genealogie książęce, kupowali obce tytuły, świadomie odcinali się w sposobie bycia od "biedoty". Doprowadziło to do sytuacji, że w pamiętnikach XIX wieku było niepoważnym dziwactwem zauważanie pracujących we własnych dobrach urzędników.

Podział


Nie istnieje formalny podział szlachty polskiej (jak w Europie na hrabiów, baronów czy margrabiów). Można wymienić jedynie podziały nieformalne wg możliwości i stanu posiadania. Podziały te nie są sztywne i nie zawsze dotyczą całego okresu dziejów Polski.


Prawa i obowiązki


Stan szlachecki cechował się wolnością (np. zmiany miejsca zamieszkania), prawem głosu (np. elekcja, później liberum veto), odpowiedzialnością za losy kraju (np. decydowanie o biciu monety, czy przydziale królewszczyzn), odpowiedzialnością za utrzymywane obszary (np. obowiązek fundowania klasztorów zajmujących się szkolnictwem), zaufaniem (np. osobne, na ogół łagodniejsze prawo karne), udziałem w obronie kraju (np. obowiązek wystawiania grup zbrojnych).

W rzeczywistości najbogatsze rodziny, poprzez kolejne przywileje szukały sposobności do kontrolowania poczynań króla, osłabiania jego pozycji, zmniejszania obciążeń podatkowych, powinności wobec pospolitego ruszenia. Z kraju w którym potomkowie rycerzy opiekowali się dobrami królewskimi przez kilka lat doprowadzono do sytuacji w której król nie miał praktycznie żadnych praw, a sejm przez ponad 100 lat nie uchwalił żadnej nowej ustawy. Dużo mniejszy udział w tym procederze brał ogół drobnej szlachty, która w zbiegiem czasu była nawet sądzona nie przez sądy szlacheckie gwarantujące równość, tylko sądy poszczególnych magnatów w dobrach których żyli.

O ile najbogatsza warstwa faktycznie wpływała na losy kraju poprzez ustawy, a chłopstwo musiało posłusznie wykonywać wynikając z nich założenia, o tyle warstwa średnia stanowiła spoiwo społeczne, przekładając ustawy na praktykę, i z praktyki przekazując wnioski do nowych ustaw. Świadomy, uczciwa część arystokracji polskiej próbowała te prawa wprowadzać w życie. Stało się to jednak zbyt późno, dopiero podczas Sejmu Czteroletniego.

W czasie zaborów szlachta przyjmowała na siebie podstawę walki o odzyskanie Polski. Większość powstań było przygotowywanych we dworach średniej szlachty. Grupa ta zapłaciła za to olbrzymią cenę.

Więcej informacji


* Polska szlachta - artykuł
* Życie rodzinne w dworze ziemiańskim pod koniec XVIII w.
* Złota wolność - przyczyna sukcesu czy klęski Polski?
* Wigilia w ziemiańskich dworach - wspomnienia
* Rola ojca w wychowaniu dzieci w dworze szlacheckim na pocz. XIXw
* Inne artykuły dot. szlachty w Bibliotece GP

Grafika





szlachta cząstkowa
Określenie określające tych ze stanu szlacheckiego, którzy zachowując cząstkę własności nie posiadali ani ziemi ani parobków tak dużo aby samym nie musieć już pracować na roli



szlachta czynszowa
Stan szlachecki występujący głównie na ziemiach ruskich, gdzie w wielkich dziedzictwach magnatów majątki wynajmowały liczne rodziny zubożałej szlachty nie posiadając żadnej swojej własności ziemskiej.



szlachta folwarczna
Określenie używane dla tych ze stanu szlacheckiego którzy posiadali folwarki na tyle duże że sami nie musieli się trudnić pracą na roli.



szlachta miejska
Niewielka grupa szlachty który posiadając pewne majątki rolne dzięki wykształceniu zajmowała posady miejskie. Część tej szlachty traciła całkowicie majątki i oddawała się miejskiemu warcholstwu. Tworzyła nawet bandy rabusiów jak np. w Poznaniu w 1736 kiedy to grupa taka składa się z kilkuset osób.



szlachta zagonowa
Określenie na najniższą warstwę stanu szlacheckiego, o tak niskim statusie że posiadając prawa szlacheckie musieli się jednak trudnić w pełni utrzymaniem własnego gospodarstwa i pracą na roli. Na skutek ubożenia i podziałów majątków odsetek tej grupy wciąż rósł. Wywodząc się ze znanych rodów ginęli w mrokach dziejów - jak np. boczne linie Tarnowskich, Potockich, Poniatowskich, Gastoldów, Sołtanów itp.



szlachtuz
(niem.) rzeźnia



szlafmyca
Czapka nocna, miękka, często w formie długiego kaptura, noszona w ochronie przed przeciągami - zazwyczaj przez mężczyzn.



szlagon
Typ szlachcica zagrodowego, związanego z miejscem swego życia tak bardzo, że nie interesuje go nic więcej, zazwyczaj dość biednego (hreczkosieja) ale grubego, rubasznego, pracującego na swoją powagę bardziej wyglądem niż zasobnością. W XIX- i XX-wiecznej Polsce słowo to kojarzyło się raczej z kimś bardzo związanym z tradycją, silnie przywiązanego do tradycji narodowych, co w obliczu zaborów było raczej pozytywne, tym bardziej że spora grupa szlachty utraciła ziemię i majątki walcząc w powstaniach.



szlampa
(gwar.) kobieta niechlujna, niekiedy też lekkich obyczajów



szlara
Obramowanie, obszycie, lamówka, falbanka - wykończenie czapki lub sukni



szleja
Najprostsza uprząż szorowa do pracy konia w zaprzęgu. Składała się z 2 pasów, napierśnika z nakarcznikiem i karkowy naszelnik hamulcowy. W staropolskim: śla



Szlichta
Herb szlachecki. Rodziny należące do herbu: Szlichta



szlichtada
1. Gromadna (lub indywidualna) przejażdżka saniami, cząsto połączona z zapustnym kuligiem.
2. Ślizgawka



szlifibruk
(staropol.) Próżniak, leń, nierób.



szlumerek
Krótka drzemka



szlusowanie
Zasada wchodzenia w szereg z tyłu do przodu w miejsce innego rannego albo zabitego żołnierza.



szlusrok
(gwar.lwow.) marynarka wizytowa




Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



Bazy z których korzystasz finansowane są tylko społecznie. Pomóż!
Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Bank Pocztowy 96 1320 1856 2935 3154 2000 0001

Usługa online - Pay Pal




© Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich 2001-
Wszelkie kopiowanie słownika i haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.