Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 8904.
 
Grupy haseł
Miary i wagi
Systemy genealogiczne
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
Inne Słowniki Herbarza
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Lokalizacje geogr.
Baza fotografii
Zbiory nazwisk, listy
Powstańcy 1863 - lista
Zarządcy dóbr prywatnych
Staropolskie przepisy kulinarne
Opowiadania
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


szlachetny
zob. nobilis


  Hasło w leksykonie: szlachetny

szlachta
1. Grupa obywateli, odpowiedzialnych za gospodarowaniem częściami kraju (Polska, demokracja szlachecka)
2. Grupa uprzywilejowanych właścicieli, o wyjątkowych prawach i bogactwie (Europa, ustroje feudalne)

Wokół stanu szlacheckiego narosło, od czasów Rewolucji Francuskiej, oraz Rewolucji Październikowej mnóstwo mitów, pokutujących nie tylko w literaturze naukowej ale i podręcznikach szkolnych. Należy wyraźnie odróżnić polski stan szlachecki od europejskiego i światowego, chociaż posługiwał się podobnymi symbolami, zasadami i dotyczył podobnych grup ludzi. Dlatego niniejszy artykuł będzie przedstawiony w tonie polemiki z narosłymi mitami i błędami, a także przedstawiający różnice między Polską a resztą świata.

Polski stan szlachecki zbudowany został na zasadach wynikających z chrześcijaństwa, i długo opierał się wprowadzaniu antychrześcijańskich, europejskich zasad społecznych. Już polski stan rycerski prezentował bardziej humanitarne wartości niż stan europejski. W procesie ustalania się stanu do głosu doszło założenie równości - stąd w Polsce każdy szlachcic był równy w prawach. Istniała też duża dostępność tego stanu, rozumianego jako przyjmowanie odpowiedzialności za innych. Każdy kto wykazał się taką odpowiedzialnością (wojna, gospodarka, urząd) - mógł zostać nobilitowany, co poprzez wychowanie skutkowało dla jego dalszych pokoleń. Efektem była znaczna różnica w powszechności tego stanu (Polska - do 15 procent, Europa, Azja - do 2 procent społeczeństwa).

Niosło to za sobą kolejne skutki. Polski szlachcic nie był tak bogaty i tak "odległy" w tym bogactwie od warstwy chłopskiej czy mieszczańskiej. Często też niewiele się różnił od bogatszych chłopów. Szlachcic - a więc ktoś kto wykazała się, bądź wychowany został do odpowiedzialności - miał prawo głosu w kwestiach ustaw, decyzji państwowych, a w czasach elekcji nawet wyboru króla (poprzez elektorów).

Chociaż największy wpływ na losy państwa miały bogate rody, to jednak podstawę stanu szlacheckiego i podstawę społeczeństwa stanowiła szlachta biedniejsza. Ludzie Ci mieli prawa dowolnego przemieszczania się, podejmowali prace u bogatszych, pełnili różne funkcje - przez co śledzenie genealogicznych losów tej warstwy jest niezwykle trudne. Trudniejsze niż osiadłych chłopów, czy prowadzących liczne ważne funkcje magnatów. Ci ostatni szukali metod na wybicie się i większy wpływ. Inspirowani możliwościami arystokracji światowej przypisywali sobie często genealogie książęce, kupowali obce tytuły, świadomie odcinali się w sposobie bycia od "biedoty". Doprowadziło to do sytuacji, że w pamiętnikach XIX wieku było niepoważnym dziwactwem zauważanie pracujących we własnych dobrach urzędników.

Podział


Nie istnieje formalny podział szlachty polskiej (jak w Europie na hrabiów, baronów czy margrabiów). Można wymienić jedynie podziały nieformalne wg możliwości i stanu posiadania. Podziały te nie są sztywne i nie zawsze dotyczą całego okresu dziejów Polski.


Prawa i obowiązki


Stan szlachecki cechował się wolnością (np. zmiany miejsca zamieszkania), prawem głosu (np. elekcja, później liberum veto), odpowiedzialnością za losy kraju (np. decydowanie o biciu monety, czy przydziale królewszczyzn), odpowiedzialnością za utrzymywane obszary (np. obowiązek fundowania klasztorów zajmujących się szkolnictwem), zaufaniem (np. osobne, na ogół łagodniejsze prawo karne), udziałem w obronie kraju (np. obowiązek wystawiania grup zbrojnych).

W rzeczywistości najbogatsze rodziny, poprzez kolejne przywileje szukały sposobności do kontrolowania poczynań króla, osłabiania jego pozycji, zmniejszania obciążeń podatkowych, powinności wobec pospolitego ruszenia. Z kraju w którym potomkowie rycerzy opiekowali się dobrami królewskimi przez kilka lat doprowadzono do sytuacji w której król nie miał praktycznie żadnych praw, a sejm przez ponad 100 lat nie uchwalił żadnej nowej ustawy. Dużo mniejszy udział w tym procederze brał ogół drobnej szlachty, która w zbiegiem czasu była nawet sądzona nie przez sądy szlacheckie gwarantujące równość, tylko sądy poszczególnych magnatów w dobrach których żyli.

O ile najbogatsza warstwa faktycznie wpływała na losy kraju poprzez ustawy, a chłopstwo musiało posłusznie wykonywać wynikając z nich założenia, o tyle warstwa średnia stanowiła spoiwo społeczne, przekładając ustawy na praktykę, i z praktyki przekazując wnioski do nowych ustaw. Świadomy, uczciwa część arystokracji polskiej próbowała te prawa wprowadzać w życie. Stało się to jednak zbyt późno, dopiero podczas Sejmu Czteroletniego.

W czasie zaborów szlachta przyjmowała na siebie podstawę walki o odzyskanie Polski. Większość powstań było przygotowywanych we dworach średniej szlachty. Grupa ta zapłaciła za to olbrzymią cenę.

Więcej informacji


* Polska szlachta - artykuł
* Życie rodzinne w dworze ziemiańskim pod koniec XVIII w.
* Złota wolność - przyczyna sukcesu czy klęski Polski?
* Wigilia w ziemiańskich dworach - wspomnienia
* Rola ojca w wychowaniu dzieci w dworze szlacheckim na pocz. XIXw
* Inne artykuły dot. szlachty w Bibliotece GP

Grafika




  Hasło w leksykonie: szlachta

szlachta cząstkowa
Określenie określające tych ze stanu szlacheckiego, którzy zachowując cząstkę własności nie posiadali ani ziemi ani parobków tak dużo aby samym nie musieć już pracować na roli


  Hasło w leksykonie: szlachta cząstkowa

szlachta czynszowa
Stan szlachecki występujący głównie na ziemiach ruskich, gdzie w wielkich dziedzictwach magnatów majątki wynajmowały liczne rodziny zubożałej szlachty nie posiadając żadnej swojej własności ziemskiej.


  Hasło w leksykonie: szlachta czynszowa

szlachta folwarczna
Określenie używane dla tych ze stanu szlacheckiego którzy posiadali folwarki na tyle duże że sami nie musieli się trudnić pracą na roli.


  Hasło w leksykonie: szlachta folwarczna

szlachta miejska
Niewielka grupa szlachty który posiadając pewne majątki rolne dzięki wykształceniu zajmowała posady miejskie. Część tej szlachty traciła całkowicie majątki i oddawała się miejskiemu warcholstwu. Tworzyła nawet bandy rabusiów jak np. w Poznaniu w 1736 kiedy to grupa taka składa się z kilkuset osób.


  Hasło w leksykonie: szlachta miejska

szlachta zagonowa
Określenie na najniższą warstwę stanu szlacheckiego, o tak niskim statusie że posiadając prawa szlacheckie musieli się jednak trudnić w pełni utrzymaniem własnego gospodarstwa i pracą na roli. Na skutek ubożenia i podziałów majątków odsetek tej grupy wciąż rósł. Wywodząc się ze znanych rodów ginęli w mrokach dziejów - jak np. boczne linie Tarnowskich, Potockich, Poniatowskich, Gastoldów, Sołtanów itp.


  Hasło w leksykonie: szlachta zagonowa

szlachtuz
(niem.) rzeźnia


  Hasło w leksykonie: szlachtuz

szlafmyca
Czapka nocna, miękka, często w formie długiego kaptura, noszona w ochronie przed przeciągami - zazwyczaj przez mężczyzn.


  Hasło w leksykonie: szlafmyca

szlagon
Typ szlachcica zagrodowego, związanego z miejscem swego życia tak bardzo, że nie interesuje go nic więcej, zazwyczaj dość biednego (hreczkosieja) ale grubego, rubasznego, pracującego na swoją powagę bardziej wyglądem niż zasobnością. W XIX- i XX-wiecznej Polsce słowo to kojarzyło się raczej z kimś bardzo związanym z tradycją, silnie przywiązanego do tradycji narodowych, co w obliczu zaborów było raczej pozytywne, tym bardziej że spora grupa szlachty utraciła ziemię i majątki walcząc w powstaniach.


  Hasło w leksykonie: szlagon

szlampa
(gwar.) kobieta niechlujna, niekiedy też lekkich obyczajów


  Hasło w leksykonie: szlampa

szlara
Obramowanie, obszycie, lamówka, falbanka - wykończenie czapki lub sukni


  Hasło w leksykonie: szlara

szleja
Najprostsza uprząż szorowa do pracy konia w zaprzęgu. Składała się z 2 pasów, napierśnika z nakarcznikiem i karkowy naszelnik hamulcowy. W staropolskim: śla


  Hasło w leksykonie: szleja

Szlichta
Herb szlachecki. Rodziny należące do herbu: Szlichta


  Hasło w leksykonie: Szlichta

szlichtada
1. Gromadna (lub indywidualna) przejażdżka saniami, cząsto połączona z zapustnym kuligiem.
2. Ślizgawka


  Hasło w leksykonie: szlichtada

szlifibruk
(staropol.) Próżniak, leń, nierób.


  Hasło w leksykonie: szlifibruk

szlumerek
Krótka drzemka


  Hasło w leksykonie: szlumerek

szlusowanie
Zasada wchodzenia w szereg z tyłu do przodu w miejsce innego rannego albo zabitego żołnierza.


  Hasło w leksykonie: szlusowanie

szlusrok
(gwar.lwow.) marynarka wizytowa


  Hasło w leksykonie: szlusrok


Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



Bazy z których korzystasz finansowane są tylko społecznie. Pomóż!
Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Bank Pocztowy 96 1320 1856 2935 3154 2000 0001

Usługa online - Pay Pal




© Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich 2001-
Wszelkie kopiowanie słownika i haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.