Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna Polska Encyklopedia Historyczno-Genealogiczna
 

 
 
Haseł w Leksykonie: 8897.
 
Grupy haseł
Miary i wagi
Systemy genealogiczne
Pieniądz używany w Polsce
Rodzaje uzbrojenia
Mobilia herbowe
Tytulatura klasowa
Zawody i funkcje
Stosunki rodzinne
Alchemia
Masoneria
Graficzna wyszukiwarka herbów
 
Inne Słowniki Herbarza
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Lokalizacje geogr.
Baza fotografii
Zbiory nazwisk, listy
Powstańcy 1863 - lista
Zarządcy dóbr prywatnych
Staropolskie przepisy kulinarne
Opowiadania
 
 
Hasło
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                              (dokładne słowo)
Opis, nazwisko    
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
#  A  B  C Ć  D  E  F  G  H I J  K  L  Ł  M  N  O Ó  P  Q  R  S Ś  T  U  V  W  X  Y  Z Ź Ż


karwasz
(węgr. - karvas - naramiennik)
1. element uzbrojenia husarza w formie osłony na przedramię
2. mankiet, wyłóg rękawa
3. skórzany podszycie spodni do konnej jazdy



katera
Duży, długi miecz, przywiązywany wzdłuż konia do kulbaki. Należał do rynsztunku husarza który miał go na lewym boku.



kirys
Element uzbrojenia będący częścią zbroi płytowej, składający się z napierśnika i naplecznika. Używany do dziś przez kirasjerów.



kiścień
Broń ręczna, złożona z trzonka, łańcucha i zawieszonej na końcu kuli, często nabijanej ćwiekami lub kolcami - typowa broń kojarzony z rzezimieszkami, używana jednak również przez rycerstwo, zarówno ruskie jak i polskie. Broń znana także w piechocie szwajcarskiej i w formacjach plebejskich w czasie wojen husyckich. Na zachodzie niekiedy używano kija z kilkoma takimi łańcuchami.



kitajka
1. Kij, laska nabijana krzemieniami
2. Gładka, zazwyczaj jedwabna tkanina (od Kitaj - Chiny). Tkaniny takie produkowano w Polsce w fabryce Antoniego Tyzenhauza w Grodnie



koncerz
Duży, długi miecz, obosieczny i dwuręczny, przytraczany do siodła, służący najczęściej tylko do przebijania konającego na polu walki, lub do przebijania zbroi. W Polsce używane do XVII wieku i to głównie przez najcięższą jazdę.

Walkę oburącz takimi mieczami widać w tle na pomniku hetmana Tarnowskiego w katedrze tarnowskiej. Piękny taki koncerz należał do wojewody Stanisława Krasińskiego: rękojeść i pochwa srebrne, pozłacane, ryte w drobne gałązki, robota arabsko-hiszpańska z końca XV wieku, ozdobiona turkusami i chalcedonami nabijanymi złotem i obsadzone granatami, długość klingi 101 cm, rękojeści 15cm.



kopia
Długa drzewcowa broń używana przez jazdę. Zwykle do 4 metrów - w przypadku husarii nawet do 6 (drążona w środku). Z reguły na końcu wyposażona w ostry grot.



kord
Potężny miecz jednosieczny, nazwa pochodzi z węgierskiego (kar). Inna nazwa: tasak. Rękojeść lub też cały kord zwano też czasem - jajakiem.



kosa
Oprócz formy służącej do koszenia była bronią - najczęściej chłopską znaną od średniowiecza. Jest to heraldyczny symbol dobrych plonów, zasobności, owocnej pracy.

Szukaj herbów z tym symbolem



krócica
Pistolet skałkowy o krótkiej gładkiej lufie. Nie posiadał dobrego zasięgu, stosowany głównie do samoobrony w XVII, XVIIIw.



lanca
Odmiana kopii używana przez lekką jazdę ułańską, posiadająca drzewce, grot i mały proporczyk. Używana od końca XVIIIw.



machikuł
Niewielki zabudowany ganek z otworami w podłodze służący do rzucania pocisków lub płonących pakuł na atakujących wrogów. Element fortyfikacji.



miecz
Broń biała, ciężka, prosta, z głownią długą zwężającą się ku końcowi, ze strudziną po obu bokach. Uchwyt - rękojeść prosta, z zabezpieczeniem - poprzeczką - która nadaje mieczowi formę krzyża. Miecz, używany od czasu odkrycia metalu został w XVI wieku wyparty przez szablę - lżejszą i ruchliwszą.

Jako podstawowa broń dawnych czasów jest obecny w ogromnej ilości legend, opowiadań, symboli, aforyzmów, przysłów i określeń. Miecz Damoklesa - wisiał na włosku zawieszony za karę przez Zeusa - nad głową króla, Miecz Rzymu - przydomek Marcellusa - jednego z największych dowódców rzymskich, Miecz Boga - to przydomek dowódcy arabskiego z VIIw. Pochodzenie "po mieczu" oznaczało linię filiacji "po ojcu". Taniec z mieczami istniał w wielu kulturach jako niezwykle męski taniec.

Wśród wielu słynnych mieczy na uwagę zasługują: Szczerbiec (miecz koronacyjny Piastów), Zerwikaptur (miecz Longinusa Podbipięty z powieści Sienkiewicza), dwa miecze (które Jagiełło otrzymał przed bitwą pod Grunwaldem), Ekskalibur (miecz króla Artura), Joyeuse (jeden z mieczów Karola Wielkiego), Curtana (miecz św. Edwarda Wyznawcy), Durandal (magiczny miecz Rolanda, oręż z wielu romansów średniowiecznych), Balisarda (miecz wykuty przez czarodziejkę Falerinę).

Napisy na mieczach i szablach



misiurka
Hełm w kształcie szyszaka z doczepioną siatką opadającą na ramiona i boki głowy. Niekiedy też kompletne uzbrojenie głowy w jeździe ciężkozbrojnej.



morion
Typowy hełm hiszpański XVI i XVII wieku, z opuszczonym po bokach rondem, a zadarty z przodu i z tyłu. Używany także przez szwoleżerów francuskich.



multana
Szabla wołoska. Nazwa zwyczajowa. Również multanka, multanik, półmultanik.



nadziak
Młotek bojowy na długim drzewcu, zazwyczaj z bardziej wąskim jednym końcem, służący do rozbijania zbroi. Używany w XV-XVIII wieku.



napierśnik
* Część zbroi płytowej osłaniająca pierś.
* Kołnierz lub fartuch osłaniający piersi w stroju kobiecym.
* Ozdoba noszona na wysokości piersi przez kobiety.



notszlangi
Drobne XVI-wieczne działa. Waga kul ok 16 funtów. Takie dane zostały podane przez Preussa w 1530r. choć wagi dział różniły się niekiedy znacznie. Notszlangi były na uzbrojeniu artylerii polskiej m.in wymieniane w wojsku Zygmunta I.



nudżak
(tur.) nadziak



ogon
Część końcowa lawety armatniej.



ordynka
Typ szabli używany przez Tatarów Krymskich (ordyńskich) - stąd nazwa.



pałasz
Broń sieczna której nazwę wywodzi się od słowa "płask" - oznaczającego klingę (błędnie od uderzania płaskiego). Niemcy błędnie wywodzą nazwę od polskiego wyrazu "palnąć" (kogoś w łeb).



pika
Broń drzewcowa piechoty (pikinierów) o długości ok 5 m używana do kłucia.

Herby z tym symbolem



płacha



rapier
Broń sieczna o długiej i prostej klindze

Herby z tym symbolem



rodela
(rondela) - rodzaj drewnianego puklerza powleczonego skórą [Glog]



rohatyna
(rogacina) Krótka pika, do długości 3 metrów, z czego ok 1 m przypadało na grot z hakiem. Stosowana przez oddziały lekkiej jazdy, a także podczas polowania na niedźwiedzie. Po XVI wieku wyszła z użycia, ale nazwę używano szerzej w odniesieniu do włóczni lub kopi.



rusznica
Używana od drugiej połowy XV do XVII w ręczna broń palna o długiej lufie.



rycerz
Nazwa polska wywodzi się od niemieckiego "Ritter", poprzez czeskie "rytir" - oznaczające jeźdźca. Również w innych krajach słowo to ma związek z jazdą na koniu. We Francji i innych krajach zachodniej Europy proces tworzenia się rycerstwa przebiegał od XI-XIII wieku - kiedy to ustalały się zasady, zwyczaje, etos, wzorce. Rycerstwo wywodzi się z grupy społecznej służącej zbrojnie księciu lub królowi - a więc najbliższych i najbardziej zaufanych a zarazem najbardziej wpływowych osób. Mieli oni obowiązek nie tylko osobiście bronić, lecz też zarządzać tworzeniem grup wspierających stan rycerski. Otrzymywali więc ziemię, prawa i obowiązki - w ten sposób kształtując warstwę szlachecką.
W Polsce - chociaż drużyna wojów istniała już z pewnością w IX wieku niewiele o niej wiemy. Ideał rycerski, ustalenie etosu i praw a także usystematyzowanie się warstwy szlacheckiej nastąpiło w wiekach XIV-XV. W Polsce proces ten przebiegał jednak inaczej niż w krajach zach. Europy, znalazło się na naszych ziemiach bowiem w warstwie szlacheckiej dużo więcej osób (rodzin). Miało to niezwykle istotny wpływ na relacje między grupami społecznymi, oraz na pozycję szlachty - która w Europie szybko stała się grupą niezwykle bogatych arystokratów posiadających niewolników, w Polsce natomiast pozostając bardziej "obywatelami" z prawem głosu i odpowiedzialnością za ludzi nieszlachetnych. To z kolei spowodowało rozwój innych pryncypiów, zasad moralnych i społecznych - który doprowadził w krajach Europy do upadku obyczajów a w Polsce do stworzenia ustroju demokracji szlacheckiej - wyjątkowej na skalę światową. Ustrój ten został potem zniszczony przez arystokrację wzorującą się na ideach europejskiego kosmopolityzmu.
Nie mniej jednak etos średniowiecznego rycerstwa zaowocował całym szeregiem utworów literackich jak "Pieśń o Cydzie" "Legenda o Rolandzie" "Legenda o królu Arturze", "Legenda o rycerzach śpiących pod Giewontem" "Legenda o krakowskich gołębiach" i in.. Turnieje rycerskie stanowiły niezwykle ważny element życia społecznego, a warstwa rycerska stanowiła wszędzie kanwę społeczeństwa.

W heraldyce symbolika rycerska stanowi najważniejszą grupę mobiliów. Są to zarówno pełne postacie jak i elementy uzbrojenia (tarcze, miecze, halabardy, rękawice . in.). Czasem jest to ramię, a nawet zbrojna noga - odnoszące się do czynów lub wydarzeń na polu walki. Postać rycerza na koniu - szczególnie nakrytego kropierzem - świadczyła o starożytności rodu. Jest symbolem obrony, opieki nad uciśnionymi, pomocy królowi.
Wśród licznych postaci o przedstawieniach rycerskich jest m.in Pogoń Litewska (rycerz na koniu z wzniesionym nad głowę mieczem i podwójnym krzyżem na tarczy), św. Jerzy (rycerz zabijający smoka), Michał Archanioł (rycerz pieszy), św. Marcin (konny rycerz odcinający połę płaszcza żebrakowi) i in.

Lista najbardziej znanych polskich rycerzy
Herby z tym symbolem (szukaj też opisów elementów uzbrojenia)



samson
Potężne działo burzące o nieznanej konstrukcji, wymienione w arsenale Zygmunta III.



śmigownica
Także falkonet, sokołówka - Działo małego kalibru nabijane od tyłu. Na wyposażeniu lekkie artylerii polowej lub zamków (np. Lubowla) w XVI-XVIIw.



smok
Niezwykłe działo lwowskie z XVI wieku, wytopione w kształt smoka, ryby lub delfina. Działo zatopione było do połowy w łożu u góry zaś wystawał czop, do którego zaczepiony był łańcuch utrzymujący działo na właściwej pozycji po strzale. Średnica otworu - 13 centymetrów.
Działo o nazwie "smok" również wymieniane jest w lustracji zamku w Lubowli w 1664r.



smyczek



sokół
Jako działo - inna nazwa falkonetu



sokołówka
Także falkonet, śmigownica - działo małego kalibru nabijane od tyłu. Na wyposażeniu lekkie artylerii polowej lub zamków (np. Lubowla) w XVI-XVIIw.



śrubnica
Działa składające się z kilku części które można było rozkładać a potem "ześrubować" na polu walki. W polskim wojsku występują tylko w regestrze Dobiesława. Często natomiast stosowali je Krzyżacy.



śrutownica
(szrotownica) Działo XVI-wieczne - ok metra długości i ok 25 cm średnicy. Znane z uzbrojenia wojsk Zygmunta I. Różnej wielkości i szerokości. Nabita wystrzeliwała pocisk, który rozsypywał się na śrut - rażąc nieprzyjaciela w znacznym promieniu.



staszówka
Szabla polska wyrabiana w Staszowie, wąska i lekk. Najsłynniejsza polska szabla w XVIII wieku. Szczególnie zyskały powodzenie dzięki łatwości szybkiej obrony przed niespodziewaną napaścią.



sulica
Lekka, krótka włócznia, o lancetowatym grocie długości 15-20cm. Pochodzenie prawd. bałtyjskie pomimo nazywania jej "lacką" czy polską. Używana była przeważnie przez lekką jazdę - mazowiecką i litewską, a także przez jazdę krzyżacką w bitwie pod Grunwaldem. W XV wieku broń polskiego pospolitego ruszenia, gdzie często była jedyną bronią.



Poprzednie wyniki     Następne wyniki


Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.



Bazy z których korzystasz finansowane są tylko społecznie. Pomóż!
Fundacja Odtworzeniowa Dóbr Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Regon: 122719308, NIP: 6793086820
konto: Bank Pocztowy 96 1320 1856 2935 3154 2000 0001

Usługa online - Pay Pal




© Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich 2001-
Wszelkie kopiowanie słownika i haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.