Słownik genealogiczny - leksykon Słownik genealogiczny - leksykon
 

 
Aktualna liczba haseł słownika związanych z herbami: 3559, ponad 30.000 nazwisk
 
Wyszukiwanie graficzne

Wg mobiliów
Herby puste całkiem lub w części
Herby składające się z kolorów
Herby z instrumentami
Herby z ptakami
Stworzenia mityczne
Herby nieznane
Herby uszczerbione
Godła przedheraldyczne
Znaki literopodobne
Formy krzyża
Symbole planet
Znaki zodiaku
Symbole alchemiczne
Symbolika masońska
Trudne znaki genealogiczne
Elementy heraldyczne
Znamiona bartne
 
Artystyczne wykonanie drzew, herbów, eklibrisów
Pracownia heraldyczna
 
Galeria zdjęć i innych grafik herbów

Inne Słowniki Herbarza
Biografie osób i rodzin
Opisy miejsc i miejscowości
Lokalizacje geogr.
Baza fotografii
Zbiory nazwisk, listy
Powstańcy 1863 - lista
Zarządcy dóbr prywatnych
Staropolskie przepisy kulinarne
Opowiadania
 
 
 
Nazwa herbu
Wystarczy wpisać część nazwy                                                                                      (dokładne słowo)
Opis, nazwisko
Wystarczy wpisać część nazwiska, lub innego słowa (bez gwiazdki)
Mobilium w herbie
     
Wpisz nazwę rzeczy która występuje w herbie (liczba pojedyncza, mianownik - np.: jeleń)
abatmen
uszczerbienie, zaprysk - termin odnoszący się do herbów i heraldyki



adoptio per arma
Przyjmowanie do herbu, adopcja herbowa, istniejące od czasów średniowiecza zwyczajowe prawo adopcji do rodów heraldycznych. Określenie rozpowszechnione od czasów Unii Horodelskiej w 1413. Rycerskie rody litewskie nie posiadały herbów więc 47 rodzin polskich przyjęło tyleż litewskich do swoich herbów. W przeciągu dwóch wieków łącznie znanych jest 57 takich przypadków.
Sejm warszawski w 1578 r. wydał prawo o nowej szlachcie, wedle którego nobilitacje miały odbywać się tylko na Sejmie lub w wojsku. Ponieważ jeszcze w XVI i XVII w. zdarzały się przypadki, że już nie ród, ale poszczególni jego przedstawiciele korzystali z tego prawa, Sejm postanowił zabronić takich praktyk. W 1633 r. sejm koronacyjny, orzekł, że konstytucja z 1578 r. dotyczy również kwestii prywatnych adopcji. W związku z tym wydano bezwzględny zakaz takich adopcji wstecz, począwszy od 1578 r., oraz świadczenia za szlachtą w ten sposób kreowaną, pod karą utraty własnego szlachectwa.
(VL, t.III, s.382, f.805).

Chociaż konstytucja z 1601 zabroniła przyjmować do rodu herbu nieszlachcica czyniono to dalej w celach zachęcenia Żydów neofitów co wiązało się również z dawaniem nazwiska. Zdarzało się to do końca XVIII wieku.



blazonowanie
Opis herbu posługujący się zasadami. Zasady te są niemal niezmienne od początków heraldyki. Posługuje się specjalnymi zwrotami a opis dokonywany jest od strony trzymającego herb, a więc prawa strona jest po lewej. Blazonowanie obejmuje nie tylko herb ale i jego otoczenie, a więc hełm, klejnot, labry, trzymacze itp.



bordiura
Skraj tarczy herbowej, ok 1/5 - 1/6 Wygląda jak tarcza w tarczy. Rodzaj oznaczania szczególnie cenionego lennika, godnego zaufania. Typowy przykład herbu to Janina.

Herby z bordiurą.



falsyfikaty genealogiczne
Istnieje wiele informacji sfabrykowanych dla potrzeb społecznych, majątkowych czy prestiżowych. Na podstawie falsyfikatów łączono często rodziny ze znanymi rodami, przypisywano sobie herby, pokrewieństwo, lub odżegnywano się od związku z kimś np. wykluczonym spod prawa. Często falsyfikatami są oficjalne dokumenty heroldii. Szczególnym rodzajem są falsyfikaty wynikające z odpisu z ksiąg heroldii, które w celach zabezpieczenia przed dopisywaniem umieszczały na pustych kartach fikcyjne herby. Na uwagę zasługują także celowe fałszerstwa w czasie zaborów dokonywane wg tajnych nakazów - miały one na celu przekręcanie nazwisk, rozbijanie spójności rodzin, wpływanie na przynależność narodową, wyznaniową. Bardzo specyficznym falsyfikatem były dokumenty wynikające ze spreparowanej nagany szlachectwa. stawiano rzekomych świadków szlachectwa i proszono kogoś o zarzut nieszlachectwa. W trakcie procesu świadkowie potwierdzali szlachectwo - które faktycznie nigdy nie istniało.



fuscia
Łaciński wczesny odpowiednik określenia: labry



Garter
Garter Principal King of Arms - Wielki Herold Anglii, któremu podlegają królowie herbowi;
Norroy and Ulster King of Arms - odpowiadający za heraldykę północnej Anglii i Północnej Irlandii
Clarenceux King of Arms - odpowiadający za tereny na południe od rzeki Trent.



gmerk
Znaki mieszczańskie, wyglądające jak prosty narysowany herb. Pierwotnie też znaki kamieniarskie. Takie znaki używane przez mistrzów kamieniarskich były umieszczane w tarczy herbowej. Z czasem stylizacja doprowadziła niemal do graficznego ujednolicenia herbów szlacheckich i gmerków, co z kolei ułatwiło przechodzenie rodzin mieszczańskich do stanu szlacheckiego (np. Bonerowie).

W leksykonie gmerki prezentujemy w formie uproszczonej, w kolorystyce szarej - na ogół w owalu sam kształt, pomijając litery, labry i inne dodatki - Chyba że dokładnie znane są barwy a dodatki są precyzyjne, stałe i stanowią część integralną część znaku.

Najlepiej użyj wyszukiwarki graficznej herbów.



herb
Znak graficzny utworzony wg ściśle określonych reguł, reprezentujący nobilitację, godność, lub będący symbolem grupy ludzi.

Herby szlacheckie postały w środowisku anglo-normańskiego rycerstwa w XIIw., aczkolwiek znaki herbopodobne były znane od zawsze. Początkowo używane tylko przez panujących i rycerstwo, dość szybko zaczęły być używane przez miasta (herby miejskie), instytucje i organizacje (zakony, uniwersytety, gildie, cechy), mieszczan (herb mieszczański) a nawet chłopów (herb chłopski). Do herbów w sensie bardzo ogólnym można też zaliczyć znaki bartne, rybackie, murarskie, cechowe, czy oznaczenia stanic.

Herby osób fizycznych mogą być rodowe, dziedziczne lub osobiste, związane np. z urzędem lub funkcją (np kościelną). W Polsce herby rodowe są utożsamiane ze szlachectwem, chociaż znane są liczne przykład rodzin z innych stanów posiadających herby. Herby szlacheckie wyróżniały się ściśle określonymi regułami. Herby innych stanów wyglądały nieco inaczej.

Najważniejszym elementem herbu jest tarcza, na której znajdują się figury heraldyczne (podział tarczy) i mobilia (elementy ruchome). Tarcza zwieńczona bywa najczęściej hełmem, koroną rangową, klejnotem, labrami oraz dodatkowo płaszczami, trzymaczami, wstęgą z zawołaniem lub dewizą itp.

W Polsce otoczenie herbu czy kształt tarczy nie były tak istotne jak we Francji czy Anglii, gdzie panowały dokładne zasady heraldyczne. Polskie herby wykształciły się po części z monogramów, po części zostały zaadaptowane zza granicy, po części używały przedmiotów rozpoznawczych (np. topór).

Więcej informacji


* Elementy herbu
* Graficzna wszukiwarka herbów



herb mieszczański
Herbem mieszczańskim nazywa się z pewnym uproszczeniem herb rodów lub osób nie posiadających szlachectwa. Herby mieszczan spotykane są już u zarania heraldyki, od XIII-XIV w. Początkowo, podobnie jak herby rycerskie, przyjmowane samowolnie, później, ich używanie w większości monarchii podlegało kontroli heroldii, a nadawanie było przywilejem władcy lub jego urzędników. Herby mieszczańskie niekiedy wykształcały się z gmerków, ulegającym heraldyzacji.

Chociaż w historycznej ikonografii spotyka się różnie ukształtowane herby mieszczańskie, to współczesna heraldyka uznaje, że herb mieszczański powinien różnić się od szlacheckiego kilkoma elementami:
- zastosowanie określonego typu hełmu turniejowego, tzw. żabi pysk (niem. Stechhelm)
- brak medalionu na szyi hełmu.
- brak korony hełmowej



herby dzielone
W heraldyce polskiej rzadko występowały herby dzielone. Kilka przykładów to:


  • Godziemba-Szreniawa: Węgleński
  • Jastrzębiec-Ogończyk: Maluski
  • Jastrzębiec-Szreniawa: Czerniawski
  • Jelita I-Topór: Krasieński
  • Korab I-Przeginia: Kryński
  • Kościesza-Śreniawa: Kozaryn
  • Kotwicz-Łada: Bartoszewicz
  • Kuszaba-Lis: Bronowski
  • Leliwa-Ostoja: Czapiewski
  • Leszczyc-Nałęcz: Bączkowski
  • Poraj-Jasieńczyk: Jabłoński
  • Tępa Podkowa-Topór: Janiszewski



klejnot
Zwieńczenie hełmu herbowego. Na polu bitwy miało umożliwiać rozpoznawanie. Potem z racji nieprzydatności stało się emblematem. W Polsce i na Węgrzech jedynie występowało zjawisko nazywania herbu klejnotem szlacheckim. Najczęściej jest to powtórzenie znaku z tarczy, ale zdarzają się też przedstawienia z legend herbowych, ozdoby (np. pawie pióra) lub symbole dawnych godeł np. herb lisy, mający lisa w klejnocie ale na tarczy podwójnie przekreśloną strzałę.
W średniowieczu wyraz ten (clenodium) używany był w Polsce wręcz zamiennie ze słowem herb, dlatego polskie wizerunki herbowe z bogatą ornamentyką obok tarczy (hełmy, klejnoty, pióra itp) nie mają takiego sensu jak w heraldyce innych krajów.



klin
(szczyt). Rodzaj figury heraldycznej, podziału tarczy w kształt szerokiego trójkąta mającego za podstawę dół tarczy a punktem najwyższym dotykająca do brzegu górnego. Oznacza pobożność, związek z Kościołem, nawiązuje do tradycji rycerskich symbolizując narzucony na ramiona płaszcz, dlatego też jest przedstawieniem walki z wrogami wiary.
Symbolami podobnymi jest krokiew i promień - często mylone - krokiew to dwie belki połączone pod ostrym kątem, a promień to trójkąt - ale węższy.
Najbardziej znane przedstawienie w herbie zakonu dominikanów. W herbach występuje też klin na opak, albo klin skrócony.
Nazwa szczyt - używana do tej figury nie jest dokładnie poprawna, bowiem słowo to odnosi się do staropolskiej nazwy tarczy w ogóle.

Herby z symbolem.



korona rangowa
Element herbowy występujący najczęściej nad tarczą zamiast hełmu lub czasem pod nim. Korony rangowe były używane najczęściej w Anglii, gdzie istniało wiele ich stopni. Popularne także we Francji Holandii, Włoszech, w heraldyce napoleońskiej (biret zamiast korony) i innych krajach. Znane także specjalne korony składające się z murów, lub statków (np. herby miast, gmin).

W Polsce stosowano kilka odmian, najczęściej jednak koronę szlachecką mającą pięć szczytów (trzy z liśćmi wina i dwie z perłami). Oprócz tego korony królewską (kabłąk z krzyżem), książęcą (mitra, lub pięć stylizowanych kwiatów), hrabiowska (9 szczytów z perłami), baronowska (7 szczytów z perłami), margrabiowska (5 szczytów w tym trzy liście wina i dwie potrójne perły). Oprócz herbów szlacheckich korony w kształcie kapeluszy miały też kościelne herby, różniące się kolorem i ilością chwostów. Kardynalski (czerwony i 15 chwostów), arcybiskupi (zielony i 10 chwostów), biskupi (zielony z 6 chwostami), prałacki (prałaci papiescy - fioletowy z 10-13 chwostami w kolorze fioletowym lub czarnym).



krokiew
Figura heraldyczna, składająca się z dwóch belek, pasów zbiegających się skośnie u szczytu tarczy herbowej, a wspierających się na dole po bokach. Z powodu swojego podobieństwa do konstrukcji dachu jest symbolem zwieńczenia, dachu, opieki, a także machin oblężniczych. Znak ten nadawano budowniczym fortec.
Figury podobne: klin.
Na przykładzie herb Epstein

Herby z tym symbolem - w tarczy



labry
(łac.: lista, lusca, tectura, fascia) Ozdoba hełmu znajdującego się na herbie. Wywodziły się z chustek zatykanych na hełm w ochronie przed promieniami słonecznymi. W heraldyce przyjmuje się na ogół że labry mają kolor pola tarczy a podbicie kolor mobiliów, lub najważniejszego z nich. Jeśli pole stanowił metal, to stawał się on warstwą spodnią.

W Polskiej heraldyce wczesnego okresu w ogóle nie notowano labrów. Jedyny przypadek z XIV wieku to herb Bogorya w Biblii arcybiskupa Jarosława ze Skotnik. Wydaje się że ten zwyczaj nie był powszechny, i przyjmował się w ślad za rozpowszechnionym zwyczajem zachodnim, jako forma dodania herbu splendoru.



lista
Łaciński wczesny odpowiednik określenia: labry



lusca
Łaciński wczesny odpowiednik określenia: labry



mobilium
Podstawowy rozpoznawczy element herbu szlacheckiego. Figura znajdująca się w tarczy herbowej.

Graficzna wyszukiwarka herbów po mobilium



Namen- u. Wappenvereinigung
(niem.) połączenie nazwisk i herbów



oznaki starszeństwa
Ang. "oznaki starszeństwa", drobne godła (mobilia) lub figury heraldyczne (bordiury, skosy) stosowane w brytyjskiej heraldyce dla odróżnienia herbów poszczególnych osób i gałęzi jednego rodu, zgodnie z zasadą obowiązującą w tamtejszej heraldyce, że określony herb przysługuje tylko jednej żyjącej osobie.
W heraldyce angielskiej i irlandzkiej oznaki starszeństwa to niewielkie godła dodawane do zasadniczego herbu, wg. określonego klucza, osobnego dla mężczyzn, osobnego dla kobiet. Najstarszy syn ozdabia ojcowski herb kołnierzem turniejowym (label), drugi - półksiężycem (crescent), trzeci - gwiazdą pięcioramienną (mulett), czwarty - ptakiem bez nóg (martlet), piąty - pierścieniem (annulet) itd. Następna generacja dodaje kolejne znaki, zazwyczaj umieszczane na poprzednich.









W Szkocji podobną rolę pełni system bordiur, przy czym pierworodny używa podobnie jak w Anglii herbu ojcowskiego z kołnierzem turniejowym. W kolejnych generacjach szkocki system posiłkuje się prócz bordiur znakami angielskimi.
Podobne zasady ale mniej rygorystyczne istnieją lub istniały także w heraldyce innych państw. Prawdopodobnie niektóre polskie odmiany herbowe mogły powstać skutkiem stosowania podobnej zasady.



płaszcz herbowy
Płaszcz herbowy, lub książęcy – element herbu przedstawianego w pełnej postaci. Tkanina, zwieńczona koroną rangową, stanowiąca tło dla całego herbu (łącznie z labrami, hełmem itp.). Początkowo stosowano płaszcze tylko dla królów, później też dla rodów książęcych, oraz dostojniejszych rodów szlacheckich. Szczególnym rodzajem jest namiot herbowy używany jedynie dla królów.

Korona płaszcza była niezależna od korony herbowej, i jeśli ród posiadał więcej rang, na górze umieszczano najwyższą. Nad herbem umieszczaną właściwą dla danej osoby.



szrafowanie
Sposób oznaczania kolorów i faktur za pomocą specjalnego kreskowania. Stosowane w herbach w sytuacjach gdy nie można użyć druku kolorowego.

czarny - kratka
czerwony - kreskowanie pionowe
brązowy - kratka pionowe linie i skośne w lewo w górę
fioletowy, puruporwy - kreskowanie skośnie w prawo do góry
łasica - fale w prawo na skos
łososiowy, cielisty - małe kreseczki pionowe na przemian
niebieski - kreskowanie poziome
sobol - fale poziome
srebrny (biały) - bez niczego
stal - kratka skośna
szary, naturalny - fale pionowe
zielony - kreskowanie skośne w lewo do góry
złoty - kropki



tamga

(jedna z najbardziej popularnych tamg)

Herb mongolski odpowiadający herbom rycerskim. Wywodził się ze starych znaków plemiennych, własnościowych. Tamga jednak, w odróżnieniu od znaku własności, świadczyła o nobilitacji. Tamga tatuowana była w Mongolii na zadzie konia. Następnie znak bity również na monetach tureckich i tatarskich z imieniem i tytułem sułtana lub chana. W Polsce tamga była używana od końca XIV wieku kiedy to rodziny tatarskie osiedlały się w Wielkim Księstwie Litewskim. Powstało wówczas wiele herbów z tamgą w mobilium używaną bezpośrednio, lub w formie stylizowanej. Występuje np. w herbach Ułanów, Muchów, Albijewiczów. Także wiele polskich herbów było czasem wykorzystywanych i traktowanych jak tamga - np. herb Radwan (chorągiew w formie tangi).

Szukaj herbów z tym symbolem



trzymacze
Postacie ludzi, aniołów lub zwierząt po bokach tarczy herbowej. Trzymacze nie są używane w polskiej heraldyce. Ich zwyczaj pochodzi od heraldyki państw zaborczych. Z tej przyczyny reguły ich używania są tam ściśle określone i oznaczają udostojnienie herbu. W czasach przedzaborczych trzymaczy używano dowolnie wg fantazji rodu lub przedstawiciela. W czasach zaborów używanie ograniczono.
Poza postaciami stworzeń latających trzymacze zazwyczaj stawiano na postumentach.



tynktura
Podstawowe barwy heraldyczne czerwona, błękitna, zielona, czarna, złota (żółta) i srebrna (biała). W heraldyce unika się stosowania barw pośrednich choć znane są takie przypadki np. herb. Janina z fioletową tarczą. Tynktury w określony sposób można było wyrazić na rysunkach czarnobiałych za pomocą szrafowania.



zaprysk
uszczerbienie, zaprysk - termin odnoszący się do herbów i heraldyki





 

Jeśli widzisz błąd, brak, nie znalazłeś swojego nazwiska, masz ciekawy pomysł, chcesz pomóc w inny sposób
prosimy skontaktuj się z nami.
Pamiętaj też, że w leksykonie jest wiele zmiennych, spróbuj zadać pytanie inaczej, otrzymasz inne wyniki.




© Dynamiczny Herbarz Rodzin Polskich 2001-
Wszelkie kopiowanie słownika i haseł zabronione, wykorzystanie w publikacjach tylko z podaniem aktywnego linku.